مجید مجیدی

مسئله شناخت ترجیحات مطالعاتی کودکان و نوجوانان، پیش نیازی بنیادین برای پر کردن شکاف میان سیاست گذاری های رسمی و سلیقه واقعی مخاطب است. پژوهش حاضر باهدف بررسی داده محورِ این ترجیحات و با تکیه بر «گفتمان مخاطب محور»، در بستر سی وچهارمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران انجام شد. این مطالعه آمیخته از نوع طرح تنیده (لانه گزیده)، روی نمونه ای شامل ۱۵۱۷ نفر (در بازه سنی ۹ تا ۱۸ سال) اجرا گردید. داده های کمّی از طریق پرسشنامه الکترونیکی (تحلیل با نرم افزار Excel) و داده های متنیِ مکمل، با روش «تحلیل مضمون» (در نرم افزار MAXQDA) بررسی شدند. یافته ها بر اساس توزیع جمعیت شناختی نشان داد که دختران (با ۷۶ درصد) مشارکت بسیار بالاتری در رفتار کتاب گزینی دارند و ژانرهای علمی تخیلی (۵۰.۳ درصد) و فانتزی در صدر انتخاب ها قرار دارند. یکی از مهم ترین یافته ها، ترجیح قاطع ۹۲.۵ درصدیِ این نسل به مطالعه نسخه کاغذی است؛ درحالی که هم زمان، فضای مجازی (با ۱۸درصد) جایگزین نهادهای سنتی در کشف و معرفی کتاب شده است. تحلیل کیفیِ آثاری چون شاهنامه فردوسی و شازده کوچولو ثابت کرد که مضامینی نظیر تاب آوری، هدفمندی و معنویت، هسته معناییِ تجربه خواندن را شکل می دهند. افزون براین، بررسیِ اولویت ها نشان داد که ناشران خصوصیِ متمرکز بر ادبیات فانتزی، اقبالِ بیشتری نسبت به نهادهای سنتی یافته اند. درنتیجه، سیاست گذاریِ کارآمد در ترویج ادبیات کودک، مستلزم گذار از رویکردهای تجویزیِ بزرگسال محور و ایجاد پیوندی تعاملی باتجربه زیسته و نیازهای روان شناختیِ مخاطبِ واقعی است.

نسل آلفا (متولدین ۲۰۱۰-۲۰۲۵) با ویژگی های منحصربه فرد دیجیتالی خود، انتظارات متفاوتی از معلمان اثربخش دارند. این پژوهش با هدف درک تجربه زیسته این نسل از مفهوم معلم اثربخش انجام شد. در این مطالعه پدیدارشناختی که بر پایه چارچوب نظری تلفیقی بندورا، دانیلسون و تپاک طراحی شد، 19 دانش آموز (10 پسر، 9 دختر) پایه های هفتم و هشتم مدارس سمپاد تهران از طریق نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق (میانگین 52 دقیقه) جمع آوری و با روش کلایزی تحلیل شدند. تحلیل داده ها منجر به شناسایی سه مضمون اصلی شد: توانمندی حرفه ای، شایستگی ارتباطی-عاطفی و سواد فناورانه-تربیتی. یافته کلیدی پژوهش نشان داد که 38 درصد از سازه های مفهومی به بُعد ارتباطی-عاطفی اختصاص دارد، درحالی که تنها 11 درصد مربوط به بُعد فناورانه است. این یافته پارادوکسیکال نشان می دهد که علی رغم دیجیتالی بودن این نسل، کیفیت رابطه انسانی معلم-دانش آموز همچنان نقش محوری و تعیین کننده در اثربخشی تدریس دارد و فناوری تنها در صورت حمایت از این رابطه اثربخش است. بر اساس این یافته ها، مدل سه بُعدی سلسله مراتبی اثربخشی تدریس برای نسل آلفا ارائه شد که در آن شایستگی ارتباطی-عاطفی به عنوان هسته مرکزی، اثربخشی دو بُعد دیگر را تعدیل می کند. نتایج پژوهش بر ضرورت بازتعریف نقش معلم از انتقال دهنده اطلاعات به طراح تجربه و رابطه ساز تأکید دارد.

نوجوانی، یکی از چالش انگیزترین و در عین حال جذاب ترین دوران زندگی است، با توجه به اهمیت این دوره مطالعه سلامت روان و تجربه نوجوانان در دوره کرونا لازم است، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. هدف از این تحقیق بررسی کیفی تجارب زیسته دانش آموزان پسر از اوقات فراغت و فضای مجازی در دوره کرونا بود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی و ازطریق مصاحبه های عمیق و نیمه ساختاریافته تا اشباع نظری سیزده شرکت کننده نوجوان پسر ساکن شهر تهران در بازه زمانی بهمن 1399 تا اردیبهشت 1400 انجام شد. روش تحلیل داده ها تحلیل تماتیک بود و تجزیه و تحلیل داده های انجام شده، منجر به شناسایی دو مضمون اصلی، پنج مضمون فرعی و بیست مفهوم اولیه شد. دو مضمون اصلی الف) چالش ها و آسیب ها 1. چالش های روان شناختی، 2. آسیب های فضای مجازی و 3. آسیب های اوقات فراغت و ب) واکنش ها و مقابله های سازگارانه، عبارتست از: 1. واکنش ها و مقابله های سازگارانه اوقات فراغت و 2. واکنش ها و مقابله های سازگارانه فضای مجازی، از تحلیل مصاحبه ها به دست آمد. نتایج نشان داد که نوجوانان واکنش های متفاوتی به شرایط کرونا نشان دادند و آسیب ها و چالش های متفاوتی دارند. لازم است استراتژی های مناسبی ازسوی نهادهای اجتماعی، خانواده و مدرسه ارائه شود. این مقاله رهیافتی برای ادامه بررسی واکنش های روان شناختی و تدوین پروتکل های مداخلاتی روان شناختی و سیستمی است.

یکی از نیازهای اساسی انسان، نیاز به تفریح و سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت است. هدف پژوهش پیش رو مرور نظام مند مقاله های داخلی انجام شده در حوزه سرگرمی کودک و نوجوان است. روش این پژوهش، مرور نظام مند است. این نوع مرور روشی هدفمند برای شناسایی، انتخاب و ارزشیابی مطالعات مرتبط و جمع آوری اطلاعات با دیدی نقادانه است. به این منظور، کلیدواژه «سرگرمی»، «اوقات فراغت» و «تفریح» در پایگاه های اطلاعاتی نورمگز، مگ ایران، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و پرتال جامع علوم انسانی جست وجو شد. تعداد مقالاتی که با جست وجوی اولیه به دست آمدند، حدوداً ۷۵۶ مقاله فارسی بود که ابتدا توسط یک پژوهشگر انجام شد. در گام بعدی پژوهشگر به حذف مقالات تکراری و نامرتبط با موضوع پژوهش بر اساس ملاک های ورود و خروج پرداخت و درنهایت تعداد سی مقاله وارد پژوهش شدند. با مطالعه پژوهش های انجام شده، می توان گفت تعداد قابل توجهی از پژوهش ها به سرگرمی از منظر بایدها و نبایدهای دینی متمرکز شده است و پژوهش های دیگر به صورت محدود از جنبه های دیگر روان شناختی، اجتماعی و فرهنگی به سرگرمی پرداخته اند. با توجه به نقش سرگرمی در آموزش و تربیت کودکان و نوجوانان کشورمان، لازم است نقش سرگرمی در سلامت روان کودکان و نوجوانان مطالعه شود و در پژوهش ها به تأثیر شرایط گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بر سرگرمی توجه شود.