بیژن رحمانی

زمینه و هدف: پژوهش حاضر قصد دارد با استفاده از تکنیک های کتاب سنجی و مصورسازی، ضمن ارائه تصویری از تکامل حوزه تحلیل شبکه مقاصد گردشگری، روندهای پژوهشی آینده آن را شناسایی کند. روش شناسی: این پژوهش با استفاده از رویکرد مرور ادبیات نظام مند و استفاده از ابزارهای کتاب سنجی Vosviewer و Citespace، به تجزیه وتحلیل شبکه و تجسم داده های کتاب سنجی استخراج شده از پایگاه داده اسکوپوس در بازه زمانی 2006 تا 2024 به شناسایی روندها و شکاف های پژوهشی حوزه تحلیل شبکه مقاصد گردشگری پرداخته است. یافته ها: تعداد مقاله های چاپ شده در دهه گذشته به اوج خود رسیده است و نویسندگانی مانند «شی و باجو» بیشترین تعداد استناد را دریافت کرده اند. همچنین، توجه مفاهیمی مانند برنامه ریزی فضایی برای مقاصد گردشگری و توسعه گردشگری، نشان دهنده روند رو به رشد توجه پژوهشگران به سوی موضوع های مرتبط با توسعه پایدار و مدیریت کارآمد فضاهای گردشگری است. نتیجه گیری و پیشنهاد: با توجه به یافته های این پژوهش، نیاز به تقویت همکاری های بین المللی و بین رشته ای بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. پیشنهاد می شود پژوهشگران این حوزه بر موضوع هایی مانند مطالعه کاربرد مدل های تحلیل شبکه ای گوناگون و تحلیل سازمان های فضایی مقاصد گردشگری برای افزایش پویایی فعالیت ها در مقاصد گردشگری تمرکز کنند. نوآوری و اصالت: این پژوهش نخستین تلاش برای انجام یک تحلیل کتاب سنجی از پژوهش های مربوط به تجزیه وتحلیل شبکه ای از مقاصد گردشگری است.

گردشگری رویکردی است که می تواند مناطق روستایی با اقلیم های مختلف را توسعه دهد. نواحی روستایی نیمه خشک نمونه بارزی از مناطقی محسوب می شوند که منابع توریسمی خاص خود را دارند. بنابراین بررسی وضعیت شاخص های گردشگری این گونه روستاها و همچنین تحلیل موانع و ظرفیت های پیش رو از مهم ترین اقدامات در حوزه شناخت و برنامه ریزی مطلوب است. در این پژوهش این هدف در نواحی روستایی شهرستان آباده مورد تأکید بوده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها از طریق پیمایش است. جامعه آماری تحقیق را ساکنان روستایی تشکیل داده اند و با توجه به محدودیت های تحقیق، 372 نفر براساس فرمول کوکران به عنوان حجم نمونه تعیین شد. روایی پرسش نامه از طریق نخبگان تأیید و پایایی نیز با تکمیل 30 پرسش نامه و محاسبه نتایج از طریق ضریب کرونباخ بیشتر از 70/0 تأیید شد. نتیجه نشان داد وضعیت شاخص های گردشگری روستایی در سطح کمتر از 05/0 و با میانگین 199/3 متوسط ارزیابی شده است. بهترین وضعیت مربوط به دو شاخص مهمان نوازی روستاییان(879/3) و هزینه اقامت و بازدید در روستا (847/3) بوده است. همچنین نتیجه آزمون فریدمن نشان داد که مهم ترین چالش ها در حوزه ضعف خدمات و زیرساخت های گردشگری با میانگین 91/9 و عدم حمایت دولت از تولیدات محلی-بومی روستا با میانگین 38/9 و مهم ترین ظرفیت ها شامل جذب سرمایه گذاری از بخش خصوصی با میانگین 60/11 و موقعیت جغرافیایی مناسب روستاها با میانگین 86/10 بوده است. در مجموع تحلیل نتایج بیانگر آن است که رویکرد گردشگری می تواند در توسعه پایدار روستایی مؤثر باشد؛ چراکه ظرفیت ها و توانمندی های گردشگری می تواند به تنوع سازی اقتصاد نواحی روستایی نیمه خشک کمک نماید. برهمین اساس پیشنهاد می شود با توجه به ظرفیت ها و منابع موجود، ضعف ها و چالش ها کاهش داده شود.  

ترافیک امروزه در ایران خصوصاً در کلان شهرهای جامعه با زندگی روزمره شهروندان عجین شده است و یکی از مسائل مهم و پیچیده مدیریت شهری است. هدف پژوهش، ارزیابی و تحلیل مسایل ترافیک شهری از دیدگاه شهروندان در محدوده میدان رسالت تا میدان پژوهش، بود. تحقیق به صورت توصیفی - تحلیلی و داده ها به روش اسنادی و میدانی جمع آوری شده است. جامعه(949661 N=)، و نمونه از شهروندان(384 نفر) و از نظرات خبرگان، متخصصان و اساتید دانشگاه(10 نفر) مرتبط با موضوع رساله تا مرز اشباع اطلاعاتی بود. نمونه گیری به صورت نمونه گیری تصادفی ساده و نمونه گیری خبرگان از روش گلوله برفی استفاده شد. جهت روایی، پرسشنامه در اختیار کارشناسان و متخصصان قرار گرفت و برخی گویه ها با نظر ایشان اصلاح و روایی محتوایی آن تأیید گردید. پایایی پرسشنامه(آلفای کرونباخ) 820/0 به دست آمد؛ از روش آزمون تی جهت تحلیل داده های پژوهش استفاده گردید. بر اساس نتایج حاصل از پژوهش، عوامل و مسایل ساختاری-کالبدی تأثیرگذار در بروز مشکلات ترافیکی محدوده پژوهش شهر از دیدگاه شهروندان به ترتیب: تراکم جمعیت با ضریب تی (83.444)؛ وضعیت خیابان ها(69.097)؛ نامناسب بودن کاربری زمین(64.944)؛ کمبود پارکینگ(57.991)؛ مراکز اداری دولتی و مراکز خدماتی(53.303)؛ وجود مشاغل خدماتی تفریحی و گردشگری(50.922)؛ مراکز تجاری(50.529) و وجود بانک ها (50.487) و همچنین از عوامل مدیریتی-اجتماعی به: حجم زیاد خودروهای شخصی با ضریب تی(101.696)؛ ضعف مدیریت(90.023)؛ کمبود وسایل نقلیه عمومی و عدم استقبال مردم از آن(86.699)؛ فرهنگ رانندگی(67.406)؛ نحوه نظارت پلیس(62.052)؛ عدم رعایت قوانین و مقررات رانندگی(58.653) و پارک نامناسب خودروها در کنار خیابان(55.383) در این محدوده نام برد.

توسعه پایدار از مفاهیم مهمی است که امروزه در مناطق روستایی مورد تأکید است. جهت پیاده سازی این مفهوم، بایستی از ظرفیت های متنوعی استفاده نمود که گردشگری از مهمترین آنها است. در راستای توسعه روستاها با رویکرد گردشگری عوامل مختلفی مؤثر هستند که برای نواحی نیمه خشک از جمله شهرستان آباده این عوامل متفاوت است. این شهرستان دارای جاذبه های گردشگری از نوع طبیعی و تاریخی-فرهنگی است که با توجه به موقعیت استقرار آن در مسیر شیراز، می توان جایگاه بهتری داشته باشد. هدف پژوهش تبیین عوامل مؤثر در توسعه پایدار روستایی با رویکرد گردشگری در نواحی نیمه خشک ایران است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها از طریق پیمایشی است. جامعه آماری تحقیق را ساکنان روستایی و کارشناسان تشکیل داده که بر اساس فرمول کوکران 372 نفر در زمینه ساکنان و 50 نفر در زمینه کارشناسان به عنوان حجم نمونه تعیین شد. نتایج تحلیل عاملی نشان داد که از دیدگاه جامعه محلی، 19 عامل در توسعه پایدار روستایی با رویکرد گردشگری با تبیین 860/75 درصد مؤثر هستند. این عوامل در سه عامل کلان شامل برنامه ریزی اقتصادی، زیرساختی و اجتماعی (069/55 درصد)، توسعه خدمات و دانش عمومی(528/14 درصد) و مدیریت، امنیت و آموزش(262/6) دسته بندی می شوند. همچنین از دیدگاه کارشناسان، به ترتیب مهمترین عوامل قوت، ضعف، فرصت و تهدید در زمینه توسعه پایدار روستایی با رویکرد گردشگری شامل روحیه قوم گرایی و جمع گرایی در روستاها با وزن نهایی (388/0)؛ کمبود اقامتگاه گردشگری در روستاها با وزن نهایی(427/0)؛ امکان جذب سرمایه گذاری از بخش خصوصی و همچنین افزایش سطح درآمد و اشتغال مردم روستاها به طور مشترک با وزن نهایی(375/0)؛ خشکسالی و کم آبی در سال های اخیر با وزن نهایی(523/0) هستند. بهترین استراتژی برای تحقق توسعه پایدار روستایی گردشگری، استراتژی تنوع تعیین شد که مهمترین آنها شامل جذب سرمایه در حوزه گردشگری و برندسازی آن است.

یکی از چالش های اصلی در شهرهای کشورهای در حال توسعه آن است که خدمات جامع مدیریت پسماند شهری، از پایداری مالی برخوردار باشد، همچنین با افزایش درخور توجه زباله های جامد به دلیل صنعتی شدن و شهرنشینی، آسیب های زیست محیطی نیز رو به وخامت گذاشته است و مدیریت زباله های جامد را به عنوان یک مسئله مهم در سراسر جهان تبدیل کرده است. هدف پژوهش حاضر طرح مکان یابی محل سکوهای انتقال موقت پسماند در شهر تویسرکان با استفاده از مدلAHP بوده است؛ لذا با بهره گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS، انجام مطالعات مکان یابی برای تعیین و اولویت بندی محل سکوهای انتقال پسماند صورت گرفت. بر اساس فرایند مکان یابی محل های پیشنهادی به لحاظ استانداردهای محیط زیستی نسبتاً توجیه شده است و بر اساس جانمایی محل مناسب احداث ایستگاه انتقال موقت پسماند با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، زمینی به مساحت 15 هکتار در محدوده روستای سهام آباد انتخاب گردید.

مقدمه:   سرزندگی یکی از شاخص های ضروری برای ارزیابی جذابیت و پتانسیل فضاهای شهری است. این شاخص عمدتا با نوع و حجم فعالیت شهروندان مشخص می شود. معمول ویژگی های محیطی بر رفتار عابران و در نتیجه سرزندگی فضاهای شهر تأثیرگذار است؛ اما تعیین کمیت این تأثیر به راحتی ممکن نیست. به همین دلیل، تاکنون روش های متعددی برای این منظور، مورد استفاده قرار گرفته است. هدف:   هدف از پژوهش حاضر شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر سرزندگی فضای شهری مورد مطالعه: پیاده راه بوعلی شهر همدان بوده است. روش شناسی:   تحقیق حاضر از لحاظ نوع، کاربردی، توصیفی- تحلیلی و کاربردی، از نظر روش پیمایشی می باشد. جامعه آماری این پژوهش عبارت است از: شهروندان 10 سال به بالا در در شهر همدان که حجم این جامعه آماری 653 هزار نفر(سرشماری نفوس و مسکن، 1395) است و با استفاده از فرمول کوکران، برای محدوده مورد مطالعه 384 پرسش نامه محاسبه شد. تجزیه وتحلیل داده ها بوسیله ی نرم افزار SPSS18 انجام شده و تحلیل اطلاعات با استفاده از آمارهای توصیفی  (میانگین، انحراف معیار) و استنباطی (آزمون کای دو، آزمون t تک نمونه ای، آزمون فریدمن و رگرسیون گام به گام) صورت گرفته است. مقدار آلفای کرونباخ استاندار81/0 می باشد که نشان دهنده این است که پژوهش صورت گرفته از پایایی مناسبی برخوردار است و نتایج حاصله قابل اتکا است. بنابراین پس از بررسی پایایی پژوهش و مثبت بودن نتایج به تحلیل و ارزیابی پرداخته می شود. قلمرو جغرافیایی پژوهش:   قلمرو جغرافیایی پژوهش شامل شهر همدان می باشد. یافته ها و بحث : یافته های تحقیق نشان می دهد که عوامل کالبدی عملکردی 469/0، سهم عوامل فرهنگی اجتماعی 285/0، سهم عوامل زیبا شناسی 298/0 و در نهایت سهم عوامل زیست محیطی 214/0 می باشد. به عبارت دیگر 4 عوامل کالبدی عملکردی، فرهنگی اجتماعی، زیباشناسی و زیست محیطی به ترتیب دارای بیشترین نقش در پیش بینی متغیرهای تأثیر گذار در سرزندگی فضای شهری پیاده راه بوعلی می باشند. نتیجه گیری: نتیجه کلی حاصل از تحلیل های صورت گرفته نشان می دهد که چهار مولفه نام برده شده بر سرزندگی فضای شهری در پیاده راه بوعلی تاثیر داشته است تایید می شود، یعنی مولفه های کالبدی– عملکردی، اجتماعی– فرهنگی، زیباشناسی و زیست محیطی در سرزندگی فضای شهری در پیاده رو بوعلی شهر همدان تاثیر گذار می باشد.

در دهه های اخیر، مفهوم توسعه پایدار به عنوان رویکردی کلیدی در برنامه ریزی و مدیریت مناطق روستایی، جایگاهی برجسته در ادبیات علمی و سیاست گذاری های کلان کشورها یافته است. این رویکرد به دنبال ایجاد تغییرات مثبت در ابعاد مختلف کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جوامع محلی است. مقاله حاضر به تحلیل جایگاه محصولات باغداری در فرآیند توسعه پایدار منطقه مردق مراغه با توجه به ابعاد کالبدی، اقتصادی و اجتماعی پرداخته است. این تحقیق به ویژه بر نقش محصولات باغداری به عنوان یک محصول استراتژیک در بهبود شرایط معیشتی و اجتماعی روستاییان منطقه تأکید دارد. با توجه به چالش هایی مانند مهاجرت بی رویه، بیکاری فصلی و ضعف در زیرساخت های فرآوری، این پژوهش به شناسایی ظرفیت های بالقوه و چگونگی استفاده از این محصول برای ارتقاء توسعه پایدار در منطقه می پردازد. روش تحقیق شامل رویکرد ترکیبی داده های کمّی و کیفی است که به تحلیل دقیق تر ابعاد مختلف این فرآیند می پردازد. جامعه آماری این پژوهش شامل ۱۱۳۵۰ نفر از بهره برداران باغات سیب منطقه مردق مراغه است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در فرآیند تولید، نگهداری یا فروش سیب مشارکت دارند، و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و روش نمونه گیری طبقه ای متناسب برابر ۳۸۴ نفر تعیین شد. یافته ها نشان می دهند که سیب، با وجود چالش هایی همچون کمبود زیرساخت های فرآوری، ضعف در بازاریابی و تغییرات اقلیمی، می تواند با اتکا بر بهبود روش های کشاورزی پایدار، ایجاد خوشه های فرآوری محلی و استفاده از برند سیب مردق به عنوان عاملی مؤثر در توسعه پایدار منطقه با تأکید بر بهبود زیرساخت ها، فرآیندهای فرآوری و افزایش شناخته شدگی در بازارهای داخلی و خارجی مورداستفاده قرار گیرد. نتایج این تحقیق می تواند به عنوان مبنای سیاست گذاری های محلی برای بهبود وضعیت معیشتی کشاورزان و روستاییان منطقه مردق مراغه استفاده شود و همچنین الگویی برای سایر مناطق مشابه در کشور به منظور ارتقاء توسعه پایدار از طریق بهره برداری مؤثر از منابع کشاورزی باشد.

مقاله حاضر به بررسی جایگاه صنایع تبدیلی در توسعه پایدار منطقه مردق مراغه پرداخته است. این پژوهش با هدف شناسایی ظرفیت ها، چالش ها و راهکارهای اجرایی برای توسعه صنایع تبدیلی در این منطقه انجام شده است. منطقه مردق مراغه با داشتن ویژگی های اقلیمی و کشاورزی مناسب، به ویژه در تولید سیب، پتانسیل بالایی برای توسعه صنایع تبدیلی دارد. اما این پتانسیل ها با چالش هایی نظیر کمبود زیرساخت های فرآوری، نوسانات بازار، کمبود حمایت های دولتی و عدم دسترسی به فناوری های نوین روبه رو است که مانع بهره برداری کامل از این ظرفیت ها می شود. برای تحلیل این مسأله، پژوهش حاضر از روش های آماری مختلف مانند آزمون t تک نمونه ای، رگرسیون خطی و مدل معادلات ساختاری (SEM) استفاده کرده است. نتایج نشان می دهند که توسعه صنایع تبدیلی سیب در منطقه مردق، علاوه بر افزایش درآمد خانوارهای روستایی و افزایش اشتغال پایدار، می تواند مهاجرت روستایی را کاهش داده و موجب تقویت هویت تولید محلی شود. همچنین، نتایج رگرسیون نشان داد که زیرساخت های فرآوری، مشارکت در فرآوری، حمایت نهادی و آگاهی فنی بهره برداران از عوامل مؤثر در این فرآیند هستند. در نهایت، مقاله تأکید دارد که برای توسعه پایدار منطقه ای و تحقق اقتصاد دانش محور، نیاز به سرمایه گذاری هدفمند، آموزش های فنی و حمایت های دولتی است. سیاست گذاری های مؤثر در این زمینه می تواند منجر به ارتقای ارزش افزوده محصولات کشاورزی و ایجاد الگویی موفق برای سایر مناطق مشابه در کشور شود.