زهرا خدادادی سریزدی

این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه های شهید مطهری و آیت الله جوادی آملی، درباره «اخلاق فطری» می پردازد. هر دو محقق، با اتکا به قرآن کریم و در تقابل با نسبی گرایی اخلاقی، اخلاق را ریشه دار در فطرت الهی و تغییرناپذیر انسان می دانند. اشتراک بنیادین آنان، طرد نظریه «حسن و قبح عقلی» به عنوان میراث فلسفه یونان و تأکید بر جهان شمولی گزاره های اخلاقی است. با این حال، در تبیین سازوکار و مبانی معرفت شناختی فطرت اخلاقی تمایزات ظریفی دارند. شهید مطهری با نگاهی جامع نگر و عمل گرا، اخلاق را امتداد «حقیقت عبودیت» و مبتنی بر «گرایش های فطری» ذاتی مانند حقیقت جویی، زیبایی طلبی و کرامت نفس می داند. از دیدگاه وی، وجدان اخلاقی پیش از استدلال های عقلی در انسان فعال است و اخلاق با «خودآگاهی عملی» و کارکرد اجتماعی آن پیوند می خورد. او با تشبیه انزجار از دروغ به حس گرسنگی، اخلاق را به زیست جهان انسانی پیوند می زند. در مقابل، آیت الله جوادی آملی محور را بر «تجرد نفس» و «سلوک شهودی» می گذارد. از نگاه ایشان، فعل اخلاقی تنها در پرتو «ادراک حضوری» محقق می شود که موجب زدودن حجاب های ظلمانی و تعالی روح به سوی «کمال تجرّدی» می گردد. در این دیدگاه، شناخت اخلاقی بیشتر یک مکاشفه باطنی است تا یک فرآیند استدلالی. در نهایت این دو دیدگاه نه در تقابل، بلکه به عنوان دو رویه مکمل یک حقیقت واحد هستند. رویکرد شهید مطهری با تمرکز بر «کارکرد اجتماعی اخلاق» و نگاه آیت الله جوادی آملی با محوریت «غایت شناسی وجودی»، جامعیت نظریه فطرت در اسلام را آشکار می سازد و الگویی بی بدیل در برابر نظام های اخلاقی سکولار ارائه می دهد.