زهرا کبیری پور

واقعه عاشورا به سبب جایگاه ویژه ای که در تاریخ اسلام و به ویژه تاریخ تشیع دارد، ازجمله موضوعاتی است که در طول قرن های متمادی سهم بسیاری زیادی را در میان پژوهش های مسلمانان و غیرمسلمانان داشته است. بااین وجود تنها بخش ناچیزی از این آثار و تألیفات به تحلیل و بررسی علت حضور خاندان امام حسین در کربلا پرداخته اند. پژوهش حاضر می کوشد تا به شیوه توصیفی- تحلیلی و به تناسب با استفاده از روش های تاریخی و روایی به بررسی و دسته بندی این دیدگاه ها پرداخته و این موضوع را در قالب سه گونه حکومت، شهادت طلبی و احیای دین بررسی کند و با شرح و تبیین گونه ها، وجوه ناشناخته آن ها را روشن کرده و دلایل این گونه ها را درباره علت حضور خاندان امام حسین بیان کند. درنتیجه پژوهش روشن شد که طرفداران گونه تشکیل حکومت، علت حضور خاندان امام حسینرا حفاظت آن ها از آسیب دشمن و طرفداران گونه شهادت طلبی علت این همراهی را تکلیفی الهی و از پیش تعیین شده می دانند و معتقد هستند این همراهی، بخشی از مأموریت الهی امام حسین بوده است. سومین گروه که قائل به احیای دین هستند نیز علت حضور خاندان امام حسین را در کربلا، وظیفه پیام رسانی دانسته و بر این باور هستند که این حضور به جهت تحققِ بخشی از اهداف والای امام حسین بوده و این همان احیای دین از طریق اطلاع رسانی است.

علویان ترکیه یکی از مهم ترین اقلیت های دینی و فرهنگی این کشور به شمار می روند که تاریخ و هویت آنان با نام و سیره امام علی(ع) پیوندی عمیق دارد. در اندیشه و آیین علوی، امام علی(ع) نه تنها پیشوای دینی، بلکه مظهر حقیقت، عدالت و انسان کامل تلقی می شود. بااین حال، در بستر تحولات فکری و اجتماعی ترکیه معاصر، برداشت های متنوعی از جایگاه و مقام امام علی(ع) پدید آمده است که هریک بازتابی از دگرگونی های درون دینی، سیاسی و فرهنگی جامعه علوی به شمار می آیند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی بازنمایی امام علی(ع) در گفتمان های گوناگون علویان ترکیه و تبیین نقش این بازنمایی ها در بازتعریف هویت دینی و فرهنگی آنان است. در این چهارچوب، مقاله به گونه شناسی برداشت های گوناگون از امام علی(ع) در گفتار علویان امروز ترکیه می پردازد و می کوشد تحلیلی نظام مند از این تنوع تفسیری ارائه دهد. علوی گری در این بستر، نه سنتی ایستا، بلکه گفتمانی پویا و چندلایه است که در آن، بازنمایی های مختلف از حضرت علی(ع) مبنای هویت سازی، مشروعیت دینی و سامان دهی کنش اجتماعی تلقی می شود. پژوهش حاضر بر پایه تحلیل منابع ترکی استانبولی، مشاهدات میدانی در استانبول و بررسی گفتمان نهادهای علوی سامان یافته و پنج تفسیر اصلی را شناسایی کرده است: ۱. تفسیر شیعی، که امام علی(ع) را به عنوان امام معصوم و مرجع اعتقادی در چهارچوب تشیع امامی می فهمد؛ ۲. تفسیر محافظه کارانه، که او را حافظ سنت و هویت قومی ترک می داند؛ ۳. تفسیر ایدئولوژیک، با تأکید بر عدالت خواهی و کنشگری اجتماعی امام علی(ع)؛ ۴. تفسیر فرهنگی، که در پی بازسازی پیوندهای آیینی سنتی در ساختار شهری است؛ و ۵. تفسیر علوی گری بدون امام علی(ع)، که به بازتعریف علوی گری به مثابه هویتی فرهنگی و فرادینی می پردازد. از درون این قرائت ها، پنج چهره متمایز از امام علی(ع) پدیدار می شود: علیِ امام، علیِ قدسی، علیِ تُرک شده، علیِ نمادین و حذف امام علی(ع) از علوی گری. یافته های پژوهش نشان می دهد که این بازنمایی ها، ضمن انعکاس تحولات معرفتی و اجتماعی علویان، نقش مهمی در تداوم یا دگرگونی هویت دینی و قومی آنان در عصر مدرن ایفا کرده اند.