واکاوی مسئله محیط زیست در سینمای ایران (تحلیل گفتمان انتقادی سه فیلم سینمایی ایرانی با موضوع محیط زیست)(مقاله علمی وزارت علوم)
حوزههای تخصصی:
مقدمه: کشور ایران با مسائل و مشکلات محیط زیستی فراوانی روبه رو است که رفع یا کاهش آن ها مستلزم حرکت عمومی و هم افزایی اقدامات در حاکمیت، نهادها، سازمان ها و افراد جامعه است. پژوهش حاضر به عنوان نخستین پژوهش جدی به بازنمایی محیط زیست در سه فیلم سینمایی ایرانی پرداخته است. با توجه به تولیدات اندک سینما و تلویزیون (تنها ۴ فیلم سینمایی در بازه زمانی بین سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۹۴) در این حوزه، انجام این پژوهش برای توسعه و افزایش تولیدات سینما و تلویزیون در حیطه محیط زیست امری ضروری به نظر می رسد. در واقع اهمیت این پژوهش در پیوند وظایف سینما در زمینه محیط زیست تعریف می شود. سؤالاتی که در این پژوهش به آن ها پاسخ خواهیم داد عبارت اند از: سینمای ایران چگونه محیط زیست را بازنمایی می کند؟ و چه حوزه هایی از محیط زیست در فیلم ها بازنمایی شده اند؟ مواد و روش ها: نمونه های موردنظر فیلم هایی هستند که به طور کامل موضوع و مسئله محیط زیست روایت اصلی آن ها بوده است. شیوه استخراج داده ها به این صورت است که پژوهشگران هر جمله و متنی که به صورت صریح و ضمنی به مسئله محیط زیست اشاره دارد را استخراج و پس از دسته بندی، آن ها را در تقسیم بندی های مشخص در سطح «توصیف» جایگذاری و سپس به «تفسیر» و «تبیین» آن ها در روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف پرداخته شد. یکی از بهترین و برجسته ترین تحلیل هایی که شرایط شکل گیری یک گفتمان در موقعیت اجتماعی یک متن و روابط میان آن و زبان و کنشگران را نمایان می کند تحلیل گفتمان انتقادی است. این روش زبان را به عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی و بر بازتولید قدرت اجتماعی به وسیله متن تأکید می کند. در این روش برخلاف تحلیل های زبان شناسانه، فقط با عناصر نحوی و لغوی تشکیل دهنده جمله به عنوان اصلی ترین مبنای تشریح معنا، یعنی «زمینه متن» سرکار نداریم؛ بلکه با عوامل بیرون از متن، یعنی بافت موقعیتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، ارتباطی و غیره روبرو هستیم؛ بنابراین، تحلیل گفتمان چگونگی تبلور و شکل گیری معنا و پیام های واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل درونی زبانی (زمینه متن) و عوامل برون زبانی مثل زمینه های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی مطالعه می کند. تحلیل متن از منظر فرکلاف دارای هفت بعد است؛ چهار بعد آن (گرامر، واژه، انسجام متن و ساختار کلی متن) به مالک متن و سه بعد آن (قدرت کلام، انسجام و بینامتنیت) به تفسیر و برداشت خواننده متن مرتبط می شود. به طور خلاصه، فرکلاف در تحلیل هر یک رویداد ارتباطی، سه پدیده را بررسی می کند.1- متن: دربرگیرنده لغت، دستور، معنی شناسی و نظام آوایی 2- فعالیت گفتمانی: دربرگیرنده فرایندهای تولید و مصرف متن 3- فعالیت اجتماعی: جنبه ای از گفتمان است که به موضوعات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می پردازد که گفتمان در آن شکل گرفته است. نتایج و بحث: مسائل مربوط به انرژی های پاک، عدم اتکا به منابع نفتی و توسعه مبتنی بر منابع تجدید پذیر، مصرف بهینه آب و انرژی، تأکید بر تغییر سبک زندگی مسالمت آمیز با محیط زیست، عدم برنامه ریزی دولت در استخدام، به کارگیری و کمبود نیروهای جنگلبانی در این سه اثر بازنمایی شده است. همچنین به بحران های محیط زیستی چون فرسایش خاک، بیابان زایی، جنگل زدایی، توزیع ناعادلانه انرژی و آب، خشک شدن تالاب ها و دریاچه ها، نابودی پوشش های گیاهی و جانوری و خط مشی و سیاست گذاری های دولت اشاره ای نشده و موضوعات به قاچاق چوب، زباله ها، آلودگی هوا و استفاده از انرژی پاک تقلیل داده شده است. نتیجه گیری: بر اساس نتایج، فیلمی که به طور منسجم و اخص چالش ها و مشکلات محیط زیستی را روایت کند و در ژانر محیط زیستی باشد در سینمای ایران بسیار محدود است. بیشتر فیلم و سریال های ساخته شده در این زمینه نتوانستند تمرکز ویژه ای بر موضوعات محیط زیستی داشته باشند و با واردکردن موضوعات دیگر به فیلم، دچار چند پارگی روایت می شوند. هم چنین عدم سیاست گذاری ها و عملکرد دولت در فیلم های موردبررسی به صورت جدی به چشم می خورد. به عبارتی گفتمان محیط زیستی در فیلم های سینمایی بررسی شده، مشکلات ساختاری محیط زیست را نادیده گرفته است.