محسن نورائی

قرآن کریم آشکارا به پیامبر فرمان داد تا در برخی امور، با دیگران مشورت کند. هرچند نیکویی مشورت امری واضح است، اما الزام پیامبر (ص) به مشورت، به ظاهر متعارض می نماید. زیرا پیامبر (ص)_ که خود  از کمال خرد برخوردار است_ به تصریح قرآن، هرگز سخنی از سر هوس به زبان نمی راند و کلامش صرفاً وحی خداوند است. پژوهش پیش رو که با روش توصیفی-تحلیلی نوشته شده، می کوشد تا با واکاویی تفسیری-روایی آیات، به حل این تعارض ابتدایی دست یازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که با تفکیک شئون پیامبر به دو شأن رسالت و شأن حکمرانی و قضاوت، این تعارض ظاهری قابل رفع است. بر اساس این ایده، مشورت در شأن رسالت و ابلاغ احکام شرعی، جایگاهی ندارد، اما در عرصه حکمرانی و موضوعات قضایی، مراجعه به مشورت ضروری و سازگار با دیگر ادله قرآنی است. زیرا تعالیم اسلام آشکارا تصریح می کند که اتخاذ تصمیم در امر قضاوت باید مبتنی بر شواهد، بیِّنه و احکام ظاهری باشد، هم چنان که امور حکومتی باید در راستای حصول مصلحت عامه باشد و می دانیم که بینه و مصلحت عامه از راه مشورت قابل دست یابی است. نتیجه این پژوهش در حوزه مباحث حدیثی و تفسیری کاربرد دارد، هم چنان که در زمینه مطالعات تمدنی و حکمرانی اسلامی سودمند است.

خوانش عرفانی از آیات قرآن بر اساس قواعد و مبانی متقن تفسیری و بهره گیری از اصول تدبر صحیح، امری ممکن و البته ضروری است، زیرا می تواند به کشف و استخراج مفاهیم جدیدی از قرآن بینجامد. این مهم در بسیاری از تفاسیر عرفانی، عملی شده است، اما مفسران در این تفاسیر، غالباً به تبیین کیفیت فهم جدیدشان از آیه نمی پردازند. ازاین رو به مقوله هایی همچون ناهماهنگى در تفسیر و تأویل آیات قرآنى ، تکییه صرف بر تداعی معانی، برداشت های ذوقی و گونه ای بی مبنایی، متهم می شوند، حال آن که تبیین دلایل آنان می تواند مقبولیت سخنانشان را به دنبال داشته باشد. آیات 82 و 83 سوریه نساء از آیاتی اند که بر اساس تفسیر ظاهریشان ناظر به مباحث حکومتی اند، اما از طریق بررسی سیاق داخلی و خارجی آن ها، به ویژه نظر به آییه قبل، می توانند مفاهیم جدیدی را بازگو نمایند. این مقاله می کوشد با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، دلایل و قراین تفسیر عرفانی از این آیات را تبیین کند و در حقیقت، به لایه های معنایی آن ها راه یابد. بنابر این نگاه، این آیات به روشنی از علم اهل استنباط نسبت به باطن قرآن، لزوم عرضیه دریافت های آنان به معصوم(ع) و عدم اختلاف میان یافته های حقیقی عارفان حکایت دارد و می تواند بیانگر یکی از برترین مقامات سلوک عارفان، یعنی «کتمان» باشد.