آیت حق دوست

در رویکرد شناختی، واژگانِ زبان انباشته ای از واژه ها نیستند، بلکه شبکه ای از الفاظ هستند که برحسب تنوعی از پیوندهای معنایی، در رابطه متقابل با یکدیگر قرار می گیرند. تعبیر «ما بین أیدیهم وما خلفهم» به مثابه تعبیری قرآنی از زمان، بنا بر تفاسیر معتبر لغوی بر هر دو معنای گذشته/آینده و گذشته/آینده دلالت دارد. مشابه این تعارض را لیکاف و جانسون با رویکرد شناختی و از خلال نظریه استعاره مفهومی، در زبان انگلیسی بررسی کرده اند. این نظریه، بر اساس حقیقت ادراک تجسدی، بیان می کند زبان ما به مفهوم انتزاعی زمان مفهوم مکانی داده است. در این راستا، به ویژه برای تبیین تعارض ها، سه مدل شناختی زمان پیشنهاد می شوند: 1- مدل ناظر متحرک، 2- مدل زمان متحرک و 3- مدل توالی زمانی. پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و با کاربست مدل های شناختی و در مقایسه با تحلیل های بلاغی، میزان توفیق هر کدام را در توجیه تعارض پیش گفته بیان می کند. مدل های 1 و 2 که ناظرمحور هستند، صرفاً یک معنا را توجیه می کنند، در هر دو آینده، پیش رو و گذشته، پشت سر است. اما مدل 3  که زمان محور است، با آیات مشتمل بر ترکیب هم خوانی ندارد، زیرا حضور ناظر در آیات قطعی است. حال آنکه دیدگاه بلاغی با تکیه بر رکن تشابه در استعاره، به دو اعتبار تمثیل حرکت مضاف/مضاف الیه و تمثیل دیدنی/نادیدنی، چرایی این تعارض را به خوبی روشن می کند. بنا بر نتایج این پژوهش، تحلیل بلاغی، در تبیین این تضاد، توجیهی کامل تر و منسجم تر در مقایسه با تحلیل شناختی ارائه کرده است.

یکی از مباحث اساسی زبانشناسیِ شناختی که توسط مارک جانسون و جورج لیکاف مطرح شده، استعاره مفهومی است که در آن یک حوزه مفهومی بر اساس حوزه ای دیگر استنباط و دریافت می گردد و برای درک و بیان مفاهیم انتزاعی و غیر ملموس به تبیین نگاشت هایی از همه سطور زندگی می پردازد. بر این اساس کلان استعاره نوعی استعاره مفهومی است که در روساخت متن حضور ندارد، بلکه در سراسر متن به شکل مفهومی نمود پیدا می کند و ساختار ذهنی متن را تشکیل می دهد. در واقع این کلان استعاره است که به تمامی خُرده استعاره های مورد استفاده متن انسجام می بخشد و آ ن ها را حول یک محور ثابت گرد می آورد. قرآن کریم با دعوت به تعقل و تفکر، پیوسته حقایق مورد نظر خود را به واسطه ی استدلال های مستقیم و غیر مستقیم به مخاطب عرضه می دارد. از این رو پژوهش حاضر به روشی توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر نظریه استعاره های مفهومی لیکاف و جانسون به مفهوم سازی کلان استعاره "استدلال به مثابه جنگ" در آیات قرآن کریم پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که در زنجیره استعاری زبانِ جنگ، آنچه با عناصر این قلمرو ارتباط دارد مانند حمله، ضد حمله، عقب نشینی، شکست، تسلیم و غیره، همگی در قلمرو مفهوم استدلال و احتجاج قرآنی انعکاس یافته اند. در این زنجیره، کلان استعاره کنش های "استدلال، جنگ است" به عنوان برجسته ترین استعاره مفهومی شناخته شده که در انسجام بخشی به آیات قرآن کریم نقش موثری داشته است.