مجید جمیلی

خطه الکتابه که نگارش مکاتبات دیوانی برای امرا و خلفای و دستگاه دولتی را برعهده داشت، یکی از دیوان های اساسی دستگاه حکومتی امویان اندلس بود که در عصر خلافت وقتی امویان خود را خلیفه خواندند و مقایسه آن به با دوره امارت آنجا که فرمانروایان فقط امیر بودند دچار تغییراتی گردید. پژوهش حاضر با واکاوی خطه الکتابه و به شیوه تاریخی توصیفی-تحلیلی، درصدد پاسخ به این سؤال است که چه تغییراتی در خطه الکتابه در عصر خلافت امویان اندلس به وجود آمد؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که خطه الکتابه، در تحول نظام سیاسی و اداری امویان از امارت به خلافت، از کاتب، به وزیر کاتب تغییر یافت و تقلید از کتابت شرق اسلامی در آن فروکاسته شد و نثر مصنوع و مسجع در آن رواج یافت؛ افزون بر این متن و محتوای رسائل دیوانی تغییر می یابد که به موجب آن؛ بلند نویسی و نگارش مرسومات و منشورات ولایتعهدی و رسائل وصفی که به ارائه گزارش از وقایع و حوادث مختلف با سبک و سیاق خاص اندلسی می پرداخت، مجال ظهور یافتند و آیین نامه دولتی نیز برای فن کتابت ابلاغ شد. در نتیجه این تغییرات، اسلوب کتابت اندلسی، همراه با تنوع سبک ها و شیوه ها توسط کاتبان شکل گرفت و خطه الکتابه تغییروتحول یافت.

خطه الکتابه که نگارش مکاتبات رسمی و دیوانی امرا و دستگاه دولتی را بر عهده داشت، یکی از دیوان های اصلی نظام اداری امویان اندلس بود که در عصر امارت آن خاندان، مجال تکوین یافت. پژوهش حاضر با واکاوی خطه الکتابه به شیوه تاریخی توصیفی- تحلیلی و باهدف کشف عوامل مؤثر در تکوین آن، درصدد پاسخ به این سؤال است که خطه الکتابه در عصر امارت امویان اندلس چگونه تکوین یافت؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که در پی تغییر نظام سیاسی از والی گری به امارت و تشکیل دولت مستقل اموی، تشکیلات اداری و دیوانی ایجاد شد، عربی زبان رسمی و اداری گردید، نثر تطور یافت و کتابت در سطح جامعه و سایر شهرهای اندلس گسترش پیدا کرد. همچنین انتقال علوم گوناگون از شرق به اندلس، تعلیم وتربیت در آن سرزمین را توسعه داد و مؤدبین و معلمین، کاتبانی را پرورش دادند که به ارتقای توان فنی و تخصصی شدن کتابت دیوانی کمک کردند و همه این عوامل به تدریج نقش مؤثری در تکوین فرایند خطه الکتابه ایفا نمودند.