سحر بخشی

فرار مالیاتی یکی از چالش های مهم در نظام های مالیاتی کشورها محسوب می شود که عواقب اقتصادی و اجتماعی زیادی را به همراه دارد. شناسایی عوامل موثر بر قصد و رفتار فرار مالیاتی از اهمیت بالایی برخوردار است. این پژوهش به بررسی نقش نظریه رفتار برنامه ریزی شده مالیاتی در پیش بینی روحیه و رفتار مؤدیان مالیاتی پرداخته است. جامعه آماری این پژوهش شامل دو گروه می باشد: 1) خبرگان حوزه مالیات برای شناسایی عوامل کلیدی با استفاده از روش دلفی 2) مؤدیان مالیاتی شهر رشت برای گردآوری داده های مربوط به متغیرهای پژوهش از طریق پرسشنامه. روش تحقیق از نوع آمیخته اکتشافی بود که در آن ابتدا با رویکرد کیفی و استفاده از روش دلفی، عوامل کلیدی شناسایی شدند. سپس در بخش کمی، داده ها با استفاده از پرسشنامه های استاندارد جمع آوری و با رویکرد ترکیبی معادلات ساختاری-شبکه عصبی مصنوعی (SEM-ANN) تحلیل شدند. بر اساس خروجی مدل معادلات ساختاری، روحیه مالیاتی تأثیر مستقیم، قوی و معنی داری بر قصد فرار مالیاتی دارد. نگرش مالیاتی، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتار ادراکی نیز تأثیرات مستقیم و معنی داری بر روحیه مالیاتی دارند. علاوه بر این، این سه متغیر از طریق روحیه مالیاتی به عنوان متغیر میانجی، اثرات غیرمستقیم و معنی داری بر قصد فرار مالیاتی دارند. این یافته ها نقش کلیدی روحیه مالیاتی را در تأثیرگذاری بر قصد فرار مالیاتی نشان می دهد. نتایج شبکه عصبی مصنوعی حاکی از آن است که اخلاق مالیاتی و کنترل رفتاری درک شده مهمترین پیش بینی کننده های قصد فرار مالیاتی هستند، و نگرش مالیاتی و هنجارهای ذهنی نیز اهمیت کمتری دارند. بنابراین، عوامل درونی مانند اخلاق و نگرش مالیاتی نقش مهمتری نسبت به عوامل بیرونی در پیش بینی قصد فرار مالیاتی دارند. در مجموع، این مطالعه اهمیت روحیه مالیاتی و عوامل تأثیرگذار بر آن مانند نگرش، هنجارها، کنترل رفتاری و اخلاق مالیاتی را در کاهش قصد فرار مالیاتی برجسته می کند. بهبود این عوامل می تواند به افزایش روحیه مالیاتی و در نتیجه کاهش فرار مالیاتی منجر شود.

هدف اصلی این پژوهش، آزمون نظریه رفتار برنامه ریزی شده مالیاتی در پیش بینی روحیه و رفتار مؤدیان مالیاتی است. تحقیق حاضر یک تحقیق کاربردی و به به لحاظ روش آمیخته توصیفی-پیمایشی است. برای دستیابی هدف پژوهش، از یک روش کمی، داده ها از مؤدیان مالیاتی شهر رشت جمع آوری و با روش مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) تحلیل گردیدند. با توجه به نقش مهم نگرش در تبیین روحیه و رفتار مالیاتی، پیشنهاد می شود از طریق اجرای کمپین های آموزشی و اطلاع رسانی مناسب، اهمیت و فواید مالیات برای توسعه کشور و تأمین منابع عمومی به مردم گوشزد شود تا نگرش مثبت آنها نسبت به مالیات تقویت گردد. نتایج نشان داد که هنجارهای ذهنی در جامعه نقش مهمی در روحیه و رفتار مالیاتی دارند. لذا توصیه می شود با فرهنگ سازی و تغییر باورهای غلط عمومی درباره مالیات، هنجارهای منفی موجود در این زمینه اصلاح گردد. با آموزش و اطلاع رسانی درباره مزایا و پیامدهای پرداخت مالیات، قوانین مالیاتی و فرآیندهای آن، می توان باور افراد را به توانایی انجام این رفتار تقویت نمود.