نریمان ذوالفقارنسب

ادراک و شناخت انسان از زیبایی فضا در معماری باغ ایرانی، براساس رابطه دو سویه انسان با فضای باغ شکل می گیرد. دانش طراحی باغ های ایرانی که هدف خود را دستیابی به محیط و فضایی نیکو و زیبا برای انسان می دانستند، در پی شناساندن راه های عمق بخشی به این رابطه، بیشترمحققان از دستاوردهای دانش روانشناسی محیط بهره جسته اند. اما ادراک زیبایی، به عنوان یک موضوع معرفت شناختی، ریشه های مفهومی خود را از دیگر حوزه های معرفتی و فلسفی از جمله پدیدارشناسی نیز می گیرد و پدیدارشناسی را نیز می توان خاستگاه مفهوم پردازی در زمینه ادراک زیبایی دانست، هرچند طراحان کمتر از این منظر به ادراک نگریسته اند. این پژوهش با هدف بهره گیری بیشینه از اندیشه های نظریه پردازان روانشناسی محیط و پدیدارشناس در زمینه ادراک زیبایی، می کوشد تا با مقایسه و تطبیق یافته هایادراک در دوحوزه روانشناسی محیط و پدیدارشناسی، دستاوردهای ثمربخش آراء فلسفی در این زمینه را با نگاهی بر کاربرد آن در ادراک زیبایی عناصر اصلی سازمان فضایی در باغ ایرانی آشکار سازد. در این مقاله ادراک زیبایی عناصر تشکیل دهنده سازمان فضایی باغ ایرانی با استفاده از آراء فیلسوفان و نظریه پردازان مطرح در وادی دو حوزه معرفتی پدیدارشناسی و روانشناسی محیط مورد تطبیق و بررسی قرارگرفته است؛ این پژوهش با رویکرد کیفی از نوع «توصیفی-تحلیلی» (غیر اثبات گرایانه) می باشد و از نظر هدف، در دسته پژوهش های بنیادی و توسعه ای قرار می گیرد و با استفاده از روش «تحلیل محتوا» و «تحلیل مفهومی»، دیدگاه های ادراک زیبایی را در دو حوزه معرفتی با مقایسه تطبیقی و با محوریت عناصر تشکیل دهنده سازمان فضایی باغ های ایرانی که با روش تجزیه و تحلیل موردی مورد شناسایی و ارزیابی قرار داده است؛ یافته های پژوهش بیان می دارد که نظریات و اندیشه های نظریه پردازان در دو حوزه معرفتی در شفاف سازی«ماهیت ادراک و محتوای ادراک زیبایی» و نیز تدقیق «ساختار فرآیند ادراک زیبایی و مراتب آن» در شناخت و ارزیابی عوامل زیبایی شناسانه سازمان فضایی باغ های ایرانی، کارکرد، ویژگی و مراتب ادراک زیبایی برای انجام فعل تطبیق، تمامی دیدگاه ها و تلفیقات مربوط به ادراک زیبایی عناصر باغ های ایرانی را در هر دو حوزه می توان بر مبنای چهار رویکرد «صوری»، «پدیدارشناختی»، «نمادین» و «ادراکی» مورد ارزیابی و تطبیق قرار داد؛ نتایج بدست آمده از تطبیق های صورت گرفته بیانگر این است که در حوزه روانشناسی محیط تمرکزاصلی فرآیند ادراک زیبایی متمرکز بر «عملکرد عناصر و محیط» بوده و در مقابل، فرآیند ادراک زیبایی در حوزه پدیدارشناسی بر «معنای عناصر و محیط» و «تجربه زیسته از محیط» در باغ های ایرانی تاکید دارد.

موضوع سلیقه در معماری با توجه به وجه هنری معماری همواره مورد توجه معماران و فیلسوفان هنرشناس بوده که از منظر یک اثر هنری به یک بنا از وجه درون و برون نگریسته اند.آنچه طی دهه اخیر به صورت روزافزون شاهد آن بوده ایم تحولاتی در سلیقه جامعه کاربران و معماران بالاخص در بناهای مسکونی است که موجبات ایجاد سازمان های فضایی متفاوت را در خانه های جدید معاصر فراهم نموده است.هدف از این پژوهش بررسی و شناخت تغییرات ایجاد شده در معماری مسکونی و استخراج ویژگی های سازمان فضایی خانه های جدید معاصر در چند دهه اخیر مبتنی بر تحولات سلیقه در معماری مخصوصا از اوایل دهه 70ه.ش تا اواخر دهه 90ه.ش و حتی تا به امروز در ایران است،عواملی که بر مشارکت سازمان فضایی خانه های جدید معاصر در ارتقای شیوه زندگی تاثیرگذار بوده اند.رویکرد پژوهش حاضر کیفی و مشتمل بر دو بخش می باشد؛بخش اول از نوع تحلیلی-توصیفی بوده،داده ها به صورت کتابخانه ای و به روش توصیفی جمع آوری شده و بر اساس پارادایم های جامعه شناسانه،روانشناسانه و تفسیری مفاهیم و مولفه های ارتباط سلیقه و معماری استخراج شده اند؛بخش دوم از نوع تفسیری-تاریخی می باشد، داده ها به صورت اسنادی و کتابخانه ای و به روش توصیفی جمع آوری شده و بر اساس پارادایم تاریخی مولفه های تغییر یافته مد نظر استخراج شده اند. نتایج به دست آمده از پژوهش، ویژگی های سازمان فضایی خانه های جدید معاصر را در «عدم وجود سازمان فضایی مناسب»، «حذف فضاهای بینابینی»، «بی توجهی به نقش عناصر تشکیل دهنده فضا»، « اهمیت یافتن اشیاء»، «تأثیر حضور اشیاء بر صداهای درون خانه» و «تعویض به جای ترمیم» شناسایی می کند.