سارا سلیمی نمین

همه گیری کوید 19 و افزایش بکارگیری فناوری هایی آموزش، افزایش تقاضا برای بهبود نتایج دانش آموزان و رسیدگی به چالش های پیچیده آموزش، توجه به کارآفرینی در آموزش را افزایش داده است. معلم کارآفرین در زمینه ها و شرایط مختلف نقش های و فعالیت های منحصر به فردی دارد که آتها متمایز می کند. به منظور شناسایی گونه های معلم کارآفرینی، مروری سیستماتیک بر روی 28 پژوهش براساس معیارهای چون روش و هدف پژوهش با جست وجو در پایگاه های علمی وب آو ساینس و گوگل اسکالر انجام و نتایج به شیوه کدگذاری سه مرحله ای تحلیل محتوا کدگذاری باز (شواهد معنادار)، محوری (مفاهیم) و انتخابی (مقوله ها) تحلیل شد. یافته های پژوهش 5 گونه متمایز از معلم کارآفرینی را تحت عنوان معلم کارآفرین کلاس درس، معلم کارآفرین مشاور ، معلم کارآفرین توسعه دهنده یرنامه درسی، معلم کارآفرین آنلاین و معلم کارآفرین اجتماعی- آموزشی مطرح می کند. هر کدام از گونه های معلم کارآفرینی برحسب ویژگی ها و فعالیت های چون تعریف از معلم کارآفرینی، نوع نوآوری، کشف مسئله و توسعه راه حل های نوآورانه، جذب سرمایه و تامین منابع، همکاری و شبکه سازی، مقیاس پذیری و انتشار نوآوری، مدیریت ریسک، رهبری پروژه های نوآورانه آموزشی تحلیل شد. یافته های نشان می دهد که گونه های معلم کارآفرینی با این که نقش ها و اقدامات مشابه ای دارند اما ویژگی های منحصر به فردی نیز دارند. این گونه شناسی براساس اهداف و نقش های منحصر به فردی که معلم کارآفرین برای توسعه و مقیاس پذیری نوآوری های خود می پذیرند، انجام شده است.

به منظور ارتقای کیفیت آموزش و تربیت مهندسان توانمند، می بایست برنامه های درسی دانشگاه ها شامل روش ها و راه حل های خلاقانه رویارویی با مسائل پیچیده و ناشناخته باشد. این امر ازطریقِ بهره گیری از رویکردهای نوآورانه و نظام مند، همچون رویکرد حل مسئله ابداعی، امکان پذیر است. هدف پژوهش حاضر تحلیل محتوای سرفصل رشته های مهندسی مکانیک و صنایع براساس اصول حل مسئله ابداعی بوده است. برای رسیدن به هدف پژوهش، از روش تحلیل محتوای کیفیِ قیاسی استفاده کردیم. جامعه آماری پژوهش سرفصل های مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در مقطع کارشناسی رشته مهندسی مکانیک و صنایع بود. همچنین از روش نمونه گیری هدفمند (ملاک محور) بهره بردیم که حجم نمونه در سرفصل دروس مهندسی مکانیک شامل 31 واحد درسی، معادل 11 عنوان درسی، و در دروس مهندسی صنایع درمجموع 63 واحد درسی، معادل 21 عنوان درسی، بود. دروس برگزیده از دروس کلیدی و مهم برنامه درسی هستند که تأثیر بیشتری بر توانمندسازی دانشجویان در حل مسائل دارند. ابزار گردآوری داده ها فهرست وارسی تحلیل محتوا بود که مؤلفه ها و نشانگرهای آن را براساس اصول تریز تعیین کردیم. واحد تحلیل پژوهش اهداف سرفصل واحدهای درسی در برنامه درسی بود. واحد ثبت مضمون اهداف بود. نتایج پژوهش نشان می دهد دروس ارتعاشات مکانیکی (رفع تضادگرایی)، مدیریت و کنترل پروژه (منبع گرایی و ایدئال گرایی)، مقاومت مصالح و دینامیک ماشین (کارکردگرایی) در مهندسی مکانیک و نیز دروس مدیریت کنترل پروژه، برنامه ریزی و کنترل موجودی، مدیریت و برنامه ریزی استراتژیک و طراحی ایجاد صنایع (منبع گرایی) در مهندسی صنایع با اصول تریز هم سویی دارند. در انتهای پژوهش، پیشنهادهایی برای توجه به حل مسئله ابداعی در برنامه های درسی مطرح کرده ایم.

معلم کارآفرینان نقش حیاتی در خلق و توسعه نوآوری آموزشی دارند. پژوهش حاضر نیز به دنبال درک چگونگی فرآیند این نوآوری ها با لنز تفکر طراحی به عنوان رویکردی انسان محور است. مشارکت کنندگان در این پژوهش معلمانی هستند که راه حل های نوآورانه برای حل مسائل آموزشی ارائه کرده اند و آن را در قالب یک استارت آپ آموزشی توسعه داده اند. این پژوهش با رویکرد کیفی و با مصاحبه (نیمه ساختاریافته) با 10 معلم کارآفرین انجام شد. داه های به دست آمده به روش کد گذاری اشتراس و کوربین تحلیل شد. به منظور افزایش اعتبار و روایی یافته ها از روش چک اعضا استفاده شد و پس از انجام کدگذاری دو مصاحبه به صورت تصادفی انتخاب شد و پس از ارسال به فرد مصاحبه شونده میزان ارتباط و درستی مفاهیم تعیین شده و از قصد و منظور فرد اطمینان حاصل شده است. یافته های پژوهش منطبق با مراحل تفکر طراحی در 5 مقوله ارائه شده است. 1. همدلی و شناخت دقیق نیاز یادگیرنده 2. کشف و تعریف دقیق مسئله یا نیاز یادگیرنده 3. ایده پردازی های منسجم و روش مند و پژوهش نوآوری، 4. ساخت و اجرای نمونه در مقیاس خرد (کلاس درس)، 5. اعتبار یابی ایده از طریق اشتراک گذاری و بازخوردگیری از یادگیرندگان و همکاران(مقیاس کلان). نتاج پژوهش نشان می دهد مهم ترین تفاوت راه حل های نوآورانه معلم کارآفرینان با نوآوری های معمول قابلیت مقیاس پذیری این نوآوری ها است.

معلم کارآفرینی طی دهه گذشته توجه زیادی را در سطح جهانی به خود معطوف داشته است و چگونگی ترکیب حرفه معلمی و کارآفرینی مبهم است. هدف این پژوهش شناسایی ویژگی و مهارت های معلم کارآفرینان است. به منظور تحقق این هدف با استفاده از روش فراترکیب به بررسی منظم و سیستماتیک ادبیات این موضوع پرداخته و به شیوه تماتیک ترکیبی تجزیه و تحلیل منابع مطالعاتی صورت گرفته است. نتایج پژوهش در چهار بعد ویژگی های شخصی با 8 تم، رفتارهای کارآفرینانه 11 تم، تخصص معلمی 5 تم و رهبری10 تم تفکیک شده است. در بعد ویژگی شخصی معلم کارآفرینان افراد دارای خلاقیت، دانش، یادگیرندگی، پایداری و استقامت، فعال، همدل، دارای تعهد و مسئولیت نسبت به جامعه و انگیزه اجتماعی شناخته می شوند. معلمان کارآفرینان تلاش های و رفتار های کارآفرینانه چون نوآوری مستمر و خلق ارزش های آموزشی، حل مسئله (شناسایی فرصت ها)، ریسک پذیری، مهارت شبکه سازی و کسب و کار، جذب یادگیرنده/ مخاطب، جذب سرمایه و منابع، و داشتن رویا مشترک و به دنبال آن ایجاد مشترک را از خود نشان می دهند. معلم کارآفرینان به عنوان متخصصان تدریسی در نظر گرفته می شوند که در یک یا چند مولفه تدریس چون روش تدریس نوآورانه، شیوه ارزیابی، مدیریت کلاس سرآمد است. آنها چون رهبران آموزشی دانش آموزان و همکاران و سیاست های آموزشی را تحت تاثیر می گذارند، اجتماعات یادگیری حرفه ای با رویکرد ارشادگری متقابل راه اندازی می کنند، راهبری تیم نوآوری را برعهده می گیرند و چشم انداز های تازه ای از آموزش و یادگیری را شکل می دهد. نتایج این پژوهش می تواند مبنایی برای کارهای علمی جدید در این حوزه باشد و فرآیند حمایت از معلم کارآفرینان فعلی را تسهیل و زمینه توسعه معلم کارآفرینان جدید را فراهم کند.