حامد سیف

مقدمه: کشور ایران با مسائل و مشکلات محیط زیستی فراوانی روبه رو است که رفع یا کاهش آن ها مستلزم حرکت عمومی و هم افزایی اقدامات در حاکمیت، نهادها، سازمان ها و افراد جامعه است. پژوهش حاضر به عنوان نخستین پژوهش جدی به بازنمایی محیط زیست در سه فیلم سینمایی ایرانی پرداخته است. با توجه به تولیدات اندک سینما و تلویزیون (تنها ۴ فیلم سینمایی در بازه زمانی بین سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۹۴) در این حوزه، انجام این پژوهش برای توسعه و افزایش تولیدات سینما و تلویزیون در حیطه محیط زیست امری ضروری به نظر می رسد. در واقع اهمیت این پژوهش در پیوند وظایف سینما در زمینه محیط زیست تعریف می شود. سؤالاتی که در این پژوهش به آن ها پاسخ خواهیم داد عبارت اند از: سینمای ایران چگونه محیط زیست را بازنمایی می کند؟ و چه حوزه هایی از محیط زیست در فیلم ها بازنمایی شده اند؟ مواد و روش ها: نمونه های موردنظر فیلم هایی هستند که به طور کامل موضوع و مسئله محیط زیست روایت اصلی آن ها بوده است. شیوه استخراج داده ها به این صورت است که پژوهشگران هر جمله و متنی که به صورت صریح و ضمنی به مسئله محیط زیست اشاره دارد را استخراج و پس از دسته بندی، آن ها را در تقسیم بندی های مشخص در سطح «توصیف» جایگذاری و سپس به «تفسیر» و «تبیین» آن ها در روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف پرداخته شد. یکی از بهترین و برجسته ترین تحلیل هایی که شرایط شکل گیری یک گفتمان در موقعیت اجتماعی یک متن و روابط میان آن و زبان و کنشگران را نمایان می کند تحلیل گفتمان انتقادی است. این روش زبان را به عنوان شکلی از کارکرد اجتماعی بررسی و بر بازتولید قدرت اجتماعی به وسیله متن تأکید می کند. در این روش برخلاف تحلیل های زبان شناسانه، فقط با عناصر نحوی و لغوی تشکیل دهنده جمله به عنوان اصلی ترین مبنای تشریح معنا، یعنی «زمینه متن» سرکار نداریم؛ بلکه با عوامل بیرون از متن، یعنی بافت موقعیتی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، ارتباطی و غیره روبرو هستیم؛ بنابراین، تحلیل گفتمان چگونگی تبلور و شکل گیری معنا و پیام های واحدهای زبانی را در ارتباط با عوامل درونی زبانی (زمینه متن) و عوامل برون زبانی مثل زمینه های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی مطالعه می کند. تحلیل متن از منظر فرکلاف دارای هفت بعد است؛ چهار بعد آن (گرامر، واژه، انسجام متن و ساختار کلی متن) به مالک متن و سه بعد آن (قدرت کلام، انسجام و بینامتنیت) به تفسیر و برداشت خواننده متن مرتبط می شود. به طور خلاصه، فرکلاف در تحلیل هر یک رویداد ارتباطی، سه پدیده را بررسی می کند.1- متن: دربرگیرنده لغت، دستور، معنی شناسی و نظام آوایی 2- فعالیت گفتمانی: دربرگیرنده فرایندهای تولید و مصرف متن 3- فعالیت اجتماعی: جنبه ای از گفتمان است که به موضوعات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می پردازد که گفتمان در آن شکل گرفته است. نتایج و بحث: مسائل مربوط به انرژی های پاک، عدم اتکا به منابع نفتی و توسعه مبتنی بر منابع تجدید پذیر، مصرف بهینه آب و انرژی، تأکید بر تغییر سبک زندگی مسالمت آمیز با محیط زیست، عدم برنامه ریزی دولت در استخدام، به کارگیری و کمبود نیروهای جنگلبانی در این سه اثر بازنمایی شده است. همچنین به بحران های محیط زیستی چون فرسایش خاک، بیابان زایی، جنگل زدایی، توزیع ناعادلانه انرژی و آب، خشک شدن تالاب ها و دریاچه ها، نابودی پوشش های گیاهی و جانوری و خط مشی و سیاست گذاری های دولت اشاره ای نشده و موضوعات به قاچاق چوب، زباله ها، آلودگی هوا و استفاده از انرژی پاک تقلیل داده شده است. نتیجه گیری: بر اساس نتایج، فیلمی که به طور منسجم و اخص چالش ها و مشکلات محیط زیستی را روایت کند و در ژانر محیط زیستی باشد در سینمای ایران بسیار محدود است. بیشتر فیلم و سریال های ساخته شده در این زمینه نتوانستند تمرکز ویژه ای بر موضوعات محیط زیستی داشته باشند و با واردکردن موضوعات دیگر به فیلم، دچار چند پارگی روایت می شوند. هم چنین عدم سیاست گذاری ها و عملکرد دولت در فیلم های موردبررسی به صورت جدی به چشم می خورد. به عبارتی گفتمان محیط زیستی در فیلم های سینمایی بررسی شده، مشکلات ساختاری محیط زیست را نادیده گرفته است.

پژوهش حاضر با اتکا به نظریات تحلیل گفتمان لاکلاو و موفه، نظریه ی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و همچنین نظریه ی دریافت (استوارت هال)، خوانش شهروندان دورودی را درخصوص 14 مستند سیاسی شبکه ی من وتو که گفتمان های جمهوری اسلامی و پهلوی را بازنمایی می کند، مورد مطالعه قرار داده است. این پژوهش پرسش هایی از قبیل اینکه گروه های کانونی شهروندان دورودی، مستندهای سیاسی شبکه ی من وتو را چگونه خوانش می کنند؟ و آیا شبکه ی «من وتو» توانسته ذهنیت مثبتی را از گفتمان پهلوی و ذهنیت منفی را از گفتمان جمهوری اسلامی در مخاطب ایرانی ایجاد کند، مطرح و به این پرسش ها پاسخ می دهد. پژوهش موردنظر از سنت روش کیفی پیروی کرده و از دو روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف (دست یابی به نوع رمزگذاری متون مستندهای سیاسی شبکه ی من وتو) و روش مصاحبه ی نیمه ساخت یافته ی فردی و گروهی (کانونی- دست یابی به خوانش مخاطبان) بهره گرفته است. در مرحله ی اول با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، 14 مستند سیاسی موردنظر بررسی و نحوه ی بازنمایی گفتمان جمهوری اسلامی و گفتمان پهلوی استخراج شد. در مرحله ی بعد خوانش مخاطبان از این مستندها به روش مصاحبه های فردی و گروهی مطالعه و درنهایت در مرحله ی سوم به مقایسه ی نحوه ی خوانش مخاطبان با نحوه ی رمزگذاری شبکه ی من وتو پرداخته شده است. نتایج نشان می دهد که غالب کدگذاری ها توسط مخاطبان به صورت هژمونیک خوانش و رمزگشایی شده است؛ بنابراین شبکه ی «من وتو» در تأثیرگذاری بر مخاطب (ایجاد ذهنیت منفی نسبت به گفتمان جمهوری اسلامی و ایجاد ذهنیت مثبت نسبت به گفتمان پهلوی) موفق عمل کرده است.

پژوهش حاضر با اتکا به نظریات تحلیل و گفتمان لاکلاو و موفه و نظریه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و همچنین مفاهیم نظری چون «بازنمایی» به بررسی چهار مستند از شبکه من وتو پرداخته است. (مستند 124،مستند پرواز 752، مستند شهبانو و مستند شاهد تاریخ). نتایج پژوهش نشان می دهد که این شبکه با بازنمایی مثبت حکومت پهلوی، دال مرکزی گفتمان پهلویسم را حول «حکومت پادشاهی» ایجاد و با مقوله هایی چون آزادی بیان و عناصر آن شامل، آزادی های فردی و اجتماعی، آزادی عقیده، آزادی مطبوعات و آزادی رسانه ها، اصالت بخشیدن به احزاب و تکثرگرایی، استقلال قوا و روابط سیاسی دوستانه با جوامع بین المللی، گفتمان خود را «مفصل بندی» می کند؛ این شبکه در مقابل به بازنمایی منفی حکومت جمهوری اسلامی و «غیریت سازی» ارکان آن از جمله، ولی فقیه، سپاه پاسداران و شورای نگهبان می پردازد. به طورکلی «مردم» و به طور خاص «اقلیت های مذهبی و زنان» به عنوان «زنجیره هم ارزی» و مشارکت سیاسی اثرگذار و واقعی مردم در تعیین سرنوشت کشور را به عنوان «دال خالی» گفتمان خود در نظر می گیرد و درنهایت این شبکه درصدد بوده تا هویت شهروند ایرانی را به عنوان سوژه ای برساخته شده معرفی کند که محصول فرهنگ و تمدن ایرانی - باستانی است که به اجبار و به وسیله دستگاه های ایدئولوژیک گفتمان جمهوری اسلامی، هویت جعلی ایرانی- اسلامی را به عنوان هویتی بیگانه و تحمیلی پذیرفته است .

مبسوط پیشینه و هدف: چالش ها و تهدیدهای محیط زیستی چون آلودگی هوا، آب، خاک و نابودی گونه های زیستی که در اثر رشد اقتصادی کشورها از زمان انقلاب صنعتی ایجاد شده، ادامه حیات جامعه بشری را با چالش های جدی مواجه ساخته است. هرچند رفتار محیط زیستی یکی از عوامل موثر در پیشگیری از تخریب محیط است، اما تاکنون تحقیقات محیط زیستی، توجه کافی به پیچیدگی های نهفته در رفتار افراد نسبت به محیط زیست نشان نداده و چارچوب های نظری در این مورد به توضیح دقیقی دست نیافته اند. پژوهش حاضر از این حیث نسبت به تحقیقات صورت گرفته، متمایز است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تحلیل عوامل موثر بر تجربه زیسته کنشگران محیط زیست عضو انجمن ناجیان و حامیان گهر رود اشترانکوه در شهرستان دورود است. مواد و روش ها: پژوهش حاضر به دنبال بررسی عوامل موثر بر رفتار محیط زیستی در تجربه زیسته کنشگران محیط زیست و از روش کیفی گرندد تئوری استفاده کرده است. در این نوع روش، هدف دستیابی به نظریه ای درباره موضوع پژوهش و به این دلیل حائز اهمیت است که عمق پدیده را در گروه خاصی از جامعه بررسی می کند و شناخت عمق پدیده، اهمیتی بیش از وسعت میدان مورد بررسی دارد. استفاده از این روش به محقق امکان می دهد تا به چارچوب های نظریه پیشین اتکا نکرده و به فهم نظریه ای نائل آید که از تجارب واقعی از یک موقعیت خاص حاصل شده باشد. بر این اساس این پژوهش فاقد ادبیات نظری است و پژوهشگران در تلاش هستند تا تئوری خود را در این پژوهش بنیان نهند. جامعه آماری این پژوهش اعضای « انجمن مردم نهاد ناجیان و حامیان گهر رودِ اشترانکوه » هستند. پس از اطلاع رسانی در فضای مجازی و اعلام آمادگی ۲۵ نفر از اعضا به منظور گردآوری داده ها با آنها مصاحبه نیمه ساختار یافته انجام گرفت. در این پژوهش از دو روش نمونه گیری هدفمند (انتخاب از میان افراد یا گروه های خاصی که با افراد معمول متفاوت اند؛ در اینجا کنشگری محیط زیست مد نظر است) و نمونه گیری نظری استفاده شده است. داده ها به روش پیشنهادی «اشتراوس و کوربین» که مشتمل بر کدگذاری باز محوری و انتخابی است تجزیه شدند. از کل داده های حاصل از مصاحبه، ابتدا کدهای اولیه به دست آمد و سپس مقایسه آغاز شد تا شباهت ها و تفاوت ها تعیین شوند و کدهای مشابه تحت عنوان یک طبقه کلی و انتزاعی درآیند و در نهایت کدگذاری انتخابی چند مقوله اصلی به دست آمد.   یافته ها و بحث: طبق یافته های پژوهش پنج مقوله اصلی تأثیرگذار بر رفتار محیط زیستی افراد عبارت اند از: «جامعه پذیری محیط زیستی»، «نگرش محیط زیستی»، «سیاست گذاری ساختاری»، «فضای مجازی» و «مشکلات اقتصادی». این یافته ها گویای آن است که از میان مقولات به دست آمده و عوامل تأثیرگذار بر رفتار محیط زیستی از دیدگاه کنشگران محیط زیست، مهم ترین موضوع «جامعه پذیری محیط زیستی» است. چراکه از بین 25 نمونه آماری، 23 نفر از اعضا به نقش مهم جامعه پذیری محیط زیستی در رفتار مثبت یا منفی نسبت به محیط زیست تأکید داشته اند. آنچه این موضوع را تعریف و تبیین می کند «تعامل فرد با خانواده و اطرافیان»، «گروه دوستان»، «مدرسه» و «محیط زندگی» و یادگیری رفتارهای ترغیب یا منع اخلاقی نسبت به محیط زیست از مجرای این کانال هاست. نتیجه گیری:  پنج مقوله مورد بحث، به عنوان عوامل موثر بر تجربه زیسته کنشگران محیط زیست در این پژوهش می تواند در ترغیب یا منع رفتار محیط زیستی مثبت در افراد تاثیرگذار باشد. همچنین توجه به عوامل مهم در عرصه سیاست گذاری های ساختاری و توجه بیشتر پژوهش های علوم انسانی به حفاظت از محیط زیست، موثر و در نظر گرفتن آنها گامی مثبت خواهد بود. علاوه بر اینها، با توجه به تاثیرگذاری افراد خصوصاً رهبران افکار و گروه های مرجع به واسطه رسانه ها در فضای مجازی و رسانه های رسمی در زمینه حفاظت از محیط زیست، پیشنهاد شد در این زمینه تولید محتوا صورت بگیرد.  

پژوهش حاضر با هدف ارائه راهکارهایی برای مواجهه و مقابله با اخبار جعلی در دوران کرونا در ایران، به شناخت نقاط قوت و ضعف رسانه های رسمی و شبکه های اجتماعی غیررسمی در این راستا پرداخته است. روش بررسی در این پژوهش در زمره تحقیقات کیفی می باشد که داده های آن با ابزار مصاحبه نیمه ساختاریافته گردآوری شده است. همچنین حجم نمونه شامل 10 نفر از متخصصان حوزه رسانه و بحران و یافته ها حاکی از اعتقاد صاحب نظران به تعیین کنندگی اخبار جعلی در شکل دهی به افکار عمومی در بحران اخیر بوده است. ازنظر آن ها برای مقابله با اینفودمیک، تقویت رسانه های رسمی در برابر رسانه های اجتماعی و جلب مشارکت و همکاری متخصصان حوزه سلامت در تولید محتوای رسانه ای ضروری است.