حیدر حسنلو

مکتب ادبی ناتورالیسم در اواخر قرن نوزدهم در فرانسه به کوشش امیل زولا پایه گذاری شد. این مکتب رفتار و افکار انسان را برخاسته از تمایلات طبیعی و غرایز درونی می داند و بر جنبه های وراثتی، محیطی، لحظه ای و تماشای زندگی انسان به دوراز آرمان گرایی تأکید می کند. ناتورالیسم از طریق ترجمه وارد ادبیات ایران شد و بر برخی از نویسندگان معاصر ایران ازجمله غلامحسین ساعدی تأثیر گذاشت. هدف اصلی این مقاله بررسی مؤلفه های ناتورالیسم در رمان «توپ»غلامحسین ساعدی است و روش تحقیق به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد. نتایج حاکی از آن بود که از بین مؤلفه های ناتورالیسم، توجه به علم فیزیولوژی، شکستن حرمت کاذب کلمات، به تصویر کشیدن فقر و پلیدی، استفاده از زبان محاوره، بررسی انسان به منزله حیوان و توجه به جزئیات در رمان توپ بسامد بالایی دارد. دلایلی مانند سبک نویسنده و فضای سیاسی و اجتماعی حاکم بر دهه 30 و 40 از علل اساسی بسامد این مؤلفه ها به شمار می رود.

زمینه / هدف: این پژوهش درپی آنست که سیمای فرم و وجوه ادبیت را در رباعیات عطار نیشابوری با توجه به هنرسازه تضاد نشان دهد. مشخص کردن این مسئله تا حدود زیادی الگوی جمال شناسیک رباعیات عطار را روشن می کند.روش / رویکرد: در این پژوهش از نظریه صورت گرایی استفاده شده است. این نظریه درپی آشکار کردن وجوه ادبیت متون ادبی است. از این میان رباعیات عطار نیشابوری ازطریق بررسی وجه غالب در ابیاتی که از هنرسازه تضاد بهره برده اند، انتخاب شده است. یافته ها / نتایج: نتایج تحقیق نشان می دهد مختارنامه عطار یکی از جامع ترین منابع به لحاظ برخورداری از انواع مضامین عرفانی است و این منبع در بردارنده تضادهای زبانی و عرفانی بسیاری است. اشکال ادبیت ابیات از سه الگوی کلی پیروی می کند که سهم تضاد در آن بسیار برجسته است. تضاد به عنوان یکی از ویژگیهای بارز کلام عطار برآمده از تجربیات و مکاشفات عمیق درونی اوست که در پی فراتر رفتن او از دنیای مادی و مواجه با حقایق برتر به دست می آید. گستره عرفان عطار بسیاری از حقایقی را که ما آن ها را در تضاد هم می بینیم در کنار هم تعریف می کند و تأمل در ژرفای این تضادها و روابط دوسویه آنان ما را به حقیقت عرفان عملی عطار نزدیک تر می کند.

سلوک دارای دو بعد عرفان و تصوّف است، در آن جا که سخن از بعد نظری سلوک در میان باشد، عرفان مدّنظر خواهد بود، و در جایی که سخن از بعد عملی سلوک و طیف های گوناگون صوفیّه مدّنظر باشد، وارد حیطه تصوّف شده ایم. سالک پس از این که شعله ای از آتش عشق معشوق ازلی بر جان او زده می شود و او را وارد مرحله طلب می کند، باید بر اثر کوشش بی انتهای خویش به دنبال پیدا کردن کبریت احمر باشد، تا موفّق شود، تحت نظارت آن پیر دل فروز - که نظری چون کیمیا دارد - و کشش معشوق، مراحل صعب العبور و طاقت فرسای سیر و سلوک را در دو بعد آفاقی و انفسی آن به استناد آیه شریفه «سَنُریهم آیاتِنا فی الآفاق و فی انفسهِم حتّی یَتبیّن اَنّه الحقّ» (فصّلت/53) به پایان ببرد، تا بدین وسیله در سایه کیمیا نظر پیر، مس وجود خویش را به زر تبدیل کند. در ضمن عطار در امر سلوک علاوه بر نقش تعیین کننده پیر، سهم بزرگی برای کشش معشوق(حق) در نظر گرفته و برای ملموس نمودن عشق حقیقی از رابطه عشق مجازی محمود و ایاز بهره بسیار برده است. در این مقاله که به روش تحلیلی توصیفی تهیّه شده است، ضمن برشمردن نکات اشتراک دیدگاه عطار با دیگران در مورد نیاز مرید به پیر، به نکات افتراق دیدگاه او با دیگران نیز اشاره شده است.

براساس تقسیم بندی پژوهشگران، امثال قرآن کریم به دو دسته «امثالِ واضحه» - که در آن ها به صراحت از واژه هایی چون «مَثَل» یا «أمثال»، استفاده شده و «امثالِ کامنه» - که فاقد این اصطلاحات اند اما ساختار مَثلی دارند تقسیم می شوند. این پژوهش باهدف تحلیل استعاره های نمادین در امثالِ کامنه قرآن کریم و تبیین نقش آن ها در انتقال مفاهیم قرآنی انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی است. جامعه آماری شامل تمامی آیات قرآن کریم بوده و از روش نمونه گیری هدف مند استفاده شده است. ابزار گردآوری داده ها، متون تفسیری، منابع بلاغی و زبان شناختی است. روایی ابزار با نظر متخصصان علوم قرآنی و بلاغت تأیید شده و پایایی آن ازطریق آزمون بین داوران سنجیده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که استعاره تمثیلیه، هرچند کمتر از تشبیه تمثیلی در قرآن رایج است، در امثالِ کامنه نقش مؤثری در تصویرسازی مفاهیم انتزاعی و انتقال معانی پیچیده به زبان محسوس و قابل درک دارد. این استعاره ها افزو ن بر تقویت ادراک شناختی و تعمیق تجربه معنوی مخاطب، از منظر فرهنگی نیز باتکیه بر نمادها، تصاویر و مفاهیم برگرفته از بستر فرهنگی و زیست جهان اجتماعی عرب جاهلی، نقش مؤثری در برقراری ارتباط مؤثر میان متن وحی و مخاطب ایفاء می کنند. در بُعد اجتماعی، استعاره های نمادین قرآن با طرح مضامینی چون عدالت، صداقت، وفای به عهد، و مسئولیت پذیری جمعی، نه تنها به اصلاح رفتار فردی و اخلاقی کمک می کنند بلکه در جهت دهی به ساختارها و روابط اجتماعی جامعه ایمانی نیز نقش آفرین هستند. بااین حال، شناسایی و تفسیر استعاره تمثیلیه در امثالِ کامنه نیازمند دقت، ظرافت ادبی و تسلط بر بنیان های بلاغت قرآنی است.

دیدگاه ها و سخنان اخلاقی عطار نیشابوری در نظم و نثر فارسی، ارزشمند و در خور تأمل و پژوهش بیش تر است. عطار در توجه دادن به اخلاق حسنه و انذار و نهی از رذیله ها دغدغه مند بوده است. مباحث اخلاقی و انسان ساز موجود در ادبیات تعلیمی و عرفانی در سرتاسر اشعار عطار بازگو می شود. مختارنامه، بنا بر تقسیم بندی عطار و مضمون های شعری و ترتیب مثنوی هایش، پنجاه باب است. عطار با بهره گیری از آرایه های ادبی با مضامین اخلاقی توانسته که این آموزه های تعلیمی را به درستی منتقل کند. نگارنده ی این پژوهش به تحلیل آرایه های ادبی با مضامین اخلاقی در مختارنامه ی عطار نیشابوری پرداخت و با آوردن شواهدی از اشعار مختارنامه این امر را به مخاطب نشان داد. عطار از جزئیات اخلاق صوفیانه نیز رفتارهای تأمل برانگیزی چون گیاه-خواری و قناعت به گرده ای نان را مدام گوشزد کرده است.

درک لایه های پنهان در متن با استفاده از نشانه ها مشخص می شود. نشانه ها متشکل از یک صورت آوایی (دال) و یک تصور مفهومی (مدلول) هستند که به تنهایی معنا و مفهومی را بیان می کنند. شیوه هماهنگی و توازن آوایی موجود در میان کلمات، معنی تازه می آفریند؛ بدین معنی که موسیقی ایجادشده از رهگذر وحدت یا تضاد صامت ها و مصوت های کلمات با مفهوم موردنظر شاعر هماهنگی و مطابقت دارد. شفیعی کدکنی، جادوی مجاورت را موسیقی پنهان میان واژه ها و آوا ها می داند که با جناس و سجع نمایان می گردد. جادوی مجاورت به واسطه موسیقی پنهان، قدرت جذب پیام نهفته در متن را افزایش می دهد. هدف پژوهش حاضر بررسی شیوه های ایجاد جادوی مجاورت در مجموعه شعری «طفلی به نام شادی» اثر شفیعی کدکنی است. روش انجام پژوهش به صورت توصیفی تحلیلی و با اتکا به روش کتابخانه ای انجام شده است، در این مطالعه جامعه آماری را گاه مصراع، گاه بیت و گاهی سطرهای شعر تشکیل می دهند که با نرم افزار spss مورد تحلیل قرارگرفته است. یافته های تحقیق نشان می دهد شفیعی کدکنی با استفاده از آرایه های ادبی مانند واج آرایی، جناس، سجع و ترکیب های تابعی در سروده هایش به ایجاد جادوی مجاورت در اشعار خود پرداخته است و در این راستا بیشترین کاربرد ادبی «جادوی مجاورت» در این مجموعه «واج آرایی» و بیشترین کاربرد معنایی بعد از واج آرایی، «القای احساس» است. بر این اساس به نظر می رسد جادوی مجاورت در نیرومند کردن موسیقی اشعار دکتر شفیعی جایگاه بسیار والایی دارد.

محمّد حجازی از چهره های نام آشنا در داستان نویسی معاصر است، که اکثر رمان های وی به بررسی مشکلات زنان در جامعه پهلوی، بی بندوباری و فساد اخلاقی پرداخته است. در اکثر رمان های حجازی، شخصیّت های فراوانی حضور دارند و نویسنده به لحاظ پردازش شخصیّت آنان عمدتاً توانایی خود را نشان داده است. هدف از این نوشتار بررسی مؤلفه های ناتورالیسم در رمان زیبا اثر محمد حجازی است . روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد. رمان زیبا اثر محمد حجازی، با بهره گیری از مؤلفه های ناتورالیسم، تصویری واقع گرایانه و دقیق از جامعه ایران در دورانی پر از تغییرات سیاسی و اجتماعی ارائه می دهد. این اثر، با تکیه بر اصول ناتورالیسم، به بازتاب شرایط نابسامان اجتماعی، فقر، ظلم و نابرابری پرداخته و تأثیرات این محیط دشوار بر شخصیت های داستان را به طور برجسته ای به نمایش می گذارد. حجازی از طریق توجه به جزئیات زندگی روزمره و نمایش تأثیرات فیزیولوژیک و غریزی بر رفتار انسان ها، توانسته است تحلیل های دقیق و علمی از افکار و رفتارهای شخصیت ها ارائه دهد. جمع بندی کلی از رمان زیبا حاکی از آن است که این اثر، نه تنها بازتابی از تحولات اجتماعی و سیاسی دوره خود است، بلکه با رویکردی ناتورالیستی، تصویری روشن از زندگی افراد معمولی ارائه می دهد که تحت فشارهای محیطی و اجتماعی، بی قدرت در برابر سرنوشت خود قرار می گیرند.

نقد روانشناختی از جمله حوزههای جدید نقد ادبی به شمار میرود که ناقد در آن بر اساس اصول علم روانشناسی به نقد و تحلیل اثر ادبی میپردازد. یکی از مقولههای مهم در نقد روانشناختی، تیپ شناسی شخصیت است، از این روی روانشناسان برای شناخت نسبی شخصیتها روشهای گوناگونی را ارائه دادهاند و هر یک از زاویه خاصی به موضوع پرداختهاند. هدف اصلی این مقاله تیپ شناختی قهرمان داستان در رمان سووشون سیمین دانشور است و برای دستیابی به این امر از نظریه روانشناسی کارول. اس. پیرسون استفاده شده است. روش تحقیق به صورت توصیفی – تحلیلی است. نتایج نشان داد که در رمان سووشون با وجود آنکه احتمال میرفت که یوسف قهرمان داستان باشد، اما در واقع قهرمان واقعی داستان در این داستان شخصیت زری است که با رهنمودهای یوسف و پس از کشته شدن و شخصیتهایی او شکل میگیرد. در شخصیت زری از الگوهای دوازدهگانه پیرسون پنج الگوی معصوم، حامی، عاشق، نابودگر و جنگجو دیده میشود