احمد ابراهیمی زاده

بر العثمانیه جاحظ که امامت و فضایل حضرت علی(ع) را انکار کرده، ردیه های متعددی نوشته شده است. ردیه حمیدالدین کرمانی (درگذشته بعد از ۴۱۱) که قدمتی هزار ساله دارد با عنوان معاصم الهدی والاصابه فی تفضیل علی علی الصحابه یکی از کهن ترین آنهاست. تنها نیمه دوم از نسخه خطی این اثر در دسترس است که همچنان مغفول مانده و منتشر نشده است. در این پژوهش ضمن معرفی این اثر و تبیین جایگاه آن در آثار کرمانی و تعیین تاریخ تألیف آن، به شیوه توصیفی- تحلیلی کوشش شده تا به این سؤال پاسخ داده شود که شرایط سیاسی–اجتماعی چه تأثیری در تألیف این کتاب داشته است؟ به نظر می رسد انکار انتساب فاطمیان به حضرت علی(ع) از سوی خلافت عباسی که به تأیید برخی از علمای اهل سنت و شیعه رسیده بود، سبب شد تا کرمانی چهار کتاب در باب امامت بنگارد. معاصم الهدی یکی از آنهاست که رویکردی معتدل دارد اما بر خلاف تصور برخی از منابع، بابی در فضائل خلیفه اول در آن وجود ندارد.

خیزش حاکمان مسلمان برای ترجمه آثار دیگر ملل، در سده های اولیه ظهور اسلام به نهضت ترجمه معروف است. تأثیر این پدیده فرهنگی بر اندیشه مسلمانان درخور توجه است و اندیشه فقهی مسلمانان از آن جدا نیست. در فقه بسیاری از ادله استنباط احکام از ظنون به شمار می روند و این در حالی است که پیروی از ظنون در قرآن کریم به شدت تقبیح شده است. این تناقض نمایی به چالشی در مسیر عمل به ادله استنباط تبدیل شده است. هدف از این نوشتار، شناخت منشأ این تناقض نمایی و کشف راه برون رفت از آن است. این نوشته که به شیوه تاریخی تحلیلی توصیفی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای فراهم آمده، مدعی است که تناقض نمایی یاد شده تحت تأثیر تحول معنایی واژه گان علم و ظن در اثر ترجمه علومی چون منطق رخ داده است. تعاریف و دیدگاه هایی که با ترجمه به جهان اسلام راه یافته ابتدا از سوی برخی متکلمان اهل سنت در تقابل با اهل حدیث مطرح شده، اما دیدگاه برخی فقیهان شیعه نیز از آن بی تأثیر نمانده است.