صادق رحیمی کیا

دوران زمامداری حکومت صفویه را می توان یکی از مهم ترین دوره های تاریخی در سرزمین ایران نام برد زیرا در این دوران شاهد روند تحولات سیاسی اجتماعی فرهنگی بسیار زیادی هستیم. از جمله مهمترین مؤلفه های مورد توجه در این دوران می توان به تغییر و تحولات حوزه قضایی و احکام و نظام کیفری و جرم و مجازات اشاره کرد که با انتخاب تشیع به عنوان مذهب رسمی کشور، روند متفاوتی را در رویه قضایی کشور به وجود آوردند. در این مقاله به بررسی نظام کیفری و قضایی دوره صفویه و نحوه مجازات ها و انواع آنان، از دیدگاه سفرنامه نویسان خارجی که از اوایل دوره صفویه به ایران رفت و آمد داشته اند و به طور مستقیم و دقیق از زندگی روزمره و آداب و رسوم و قوانین کشور اطلاعات مفیدی ارائه داده اند، پرداخته می شود. نتایج بررسی ها حاکی از این است که در دوران صفویه گرچه سیستم قضایی و قضات مربوطه مسئول رسیدگی به امور حقوقی و جرم ها و اجرای مجازات ها بودند، اما اظهار نظر و رأی نهایی و صدور حکم توسط شخص شاه صورت می گرفت و هیچ شخصی حق سرپیچی و یا رد دستورات و آرای صادره از جانب وی را نداشت. با این وجود جدیت در اجرای قوانین و شدت در انجام مجازات ها به میزان قدرت و اعتبار شاه وابسته بود. به طور کلی شاهان صفوی در اجرای قوانین و مجازات خاطیان اعم از مجرمان اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نظامی بسیار پایبند بوده و در این دوره شاهد اعمال مجازات های بسیار سخت و خوفناکی هستیم، که حتی برخی از آنان نیز از ابداعات این حکومت بوده است.

اتخاذ مجازات های عادلانه از سوی نادرشاه برای برقراری نظم و امنیت می توانست تأثیر مؤثر و مطلوب در جامعه آن عصر داشته باشد. اما آنچه گفتنی است این مجازات ها از سوی نادرشاه، نه تنها باعث برقراری امنیت در جامعه نشده، بلکه تصویری زشت و ناپسند از رفتار و خلقیات وی را در جامعه عصر افشاری به نمایش گذاشت. نادر مجرمان را خواه از طبقه اشراف و خواه از طبقه عام جامعه به سختی مجازات می کرد. استفاده از این مجازات ها هم برای برقراری امنیت بود و هم برای عبرت گرفتن دیگران و هم به منظور پر کردن خزانه ی خود که در این زمینه دچار حرص و طمع فراوان شده بود. در این مقاله، انواع مجازات های خشن، بی رحمانه و ناعادلانه نادرشاه در عصر افشاری تبیین شده است. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که در این دوره، نادرشاه بیشتر مجازات را خود تعیین می کرد و او در افزایش و یا کاهش مجازات ها نقش اساسی داشته است. بنابراین این مجازات ها از سوی وی بنابر سلیقه ی شخصی انجام می شد تا بنابر قانون.

در آغاز انقلاب اسلامی، نیاز مهم و اساسی این بود که حکومت برای حفظ استقلال انقلاب و حفاظت از آن باید از  پشتوانه های قوی انقلابی و اسلامی برخوردار شود؛ چرا که هر زمانی که انقلابی رخ می دهد امکان شکست و یا منحرف شدن آن از اصل واقعی و حقیقی خود وجود دارد؛ بنابراین انقلاب اسلامی برای بهره مندی از این پشتوانه ها، باید درصدد جلب حمایت گروه های مردمی بر می آمد و این زمانی اتفاق می افتاد که مردم با ماهیت و اهداف اصلی انقلاب آشنا شوند، تا از این طریق بتوانند در مسیر اسلامی خود حرکت کنند و آنچه را که لازمه حکومت بود در جامعه ایفا کنند. مقاله ضمن بررسی تکیه گاه های انقلاب و پیروزی انقلاب، مدعی است برای پی بردن دقیق و منطقی به آن عوامل باید به گذشته هر کدام از آنها رجوع کرد و آنها را مورد بررسی و واکاوی قرار داد تا از این طریق استدلال منطقی ارائه کرد.