زکیه آفتابی

مقدمه: آب پدیده ای مناسبت ساز در حوزه های مختلف زیست اجتماعی انسان ها بوده و همواره در کانون مناسبات قدرت بازیگران و کنشگران قرار داشته است. طی سال های اخیر بر گرفته از تغیر اقلیم، کاهش و کمبود منابع آب شیرین و افزایش جمعیت، منابع آب شیرینِ مشترک به دامنه ای از مناسبات هیدروپلیتیکِ واحدهایِ سیاسی- فضایی کناره حوضه هایِ آبریز مشترک از همکاری تا کشاکش و درگیری جهت و معنا داده است. هدف: مقاله حاضر که ماهیتی کاربردی دارد، در پی درک و شناسایی مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق در رودهای مرزی با بهره گیری از تفکر سیستمی است. روش شناسی: روش شناسی حاکم بر پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. درون داده های مورد نیاز پژوهش با روش کتابخانه ای و میدانی( مصاحبه و پرسش نامه) گرد آوری و با بهره گیری از نرم افزار Vensim و مدل AHP بررسی شده است. بدین منظور ابتدا عوامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی و با نظر خبرگان رتبه بندی شدند. عواملی که بالاترین رتبه را کسب کردند به عنوان محرک های تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند و در قالب رویکرد سیستمی مدل سازی شد. مدل نهایی پژوهش در نرم افزار Vensim شبیه سازی شد. قلمرو جغرافیایی پژوهش: قلمرو جغرافیایی این پژوهش حوضه آبریز رودخانه های مرزی ایران و عراق است. یافته ها و بحث: یافته های پژوهش نشان داد از بین 76 عامل تاثیرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق، عوامل سدسازی های ترکیه بر سرشاخه های رودخانه های دجله و فرات، سدسازی های سوریه بر روی رودخانه فرات، تاثیر تحریم های بین المللی بر اقتصاد ایران، تاثیر منابع آب بر اشتغال ایران، تاثیر منابع آب بر توسعه در عراق، توسعه آب پایه در ایران، مهاجرت از مرزهای غرب ایران و جمعیت ساکن در غرب ایران به عنوان محرک های تاثرگذار بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق شناسایی شدند. محرک های هیدروپلیتیکی شناسایی شده در قالب حلقه های بازخورد با رویکرد سیستمی تحلیل و شبیه سازی شدند. نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد از آنجایی که ترکیه و حتی سوریه نقش تاثیرگذاری بر مناسبات هیدروپلیتیک ایران و عراق دارند و با توجه به اینکه مکانیزم سیستمی دو کشور ایران و عراق بر پایه نیاز دو کشور به منابع آب پی ریزی شده است، همکاری دو کشور ایران و عراق برای مذاکره با کشور ترکیه به عنوان نتیجه و پیشنهاد نهایی پژوهشگران مطرح شد.