صدیقه شاکری حسین آباد

عبدالله بن جعفر بن ابی طالب از شخصیت های برجسته صدر اسلام است که به واسطه پیوند خانوادگی با اهل بیت علیهم السلام و حضور در دوره خلافت امام علی علیه السلام، در منابع تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و با در نظر گرفتن ساختار اجتماعی قبیله محور عرب در قرن نخست هجری تلاش دارد جایگاه عبدالله را در فرآیندهای تصمیم سازی سیاسی و نظامی خلافت علوی و مواضع سیاسی او تا زمان قیام عاشورا بررسی کند. اگرچه عبدالله در برخی موارد نقش مؤثری در حمایت از امام علی ایفا کرد، اما نقاط ابهام و تردیدهایی درباره میزان استقلال رأی، کیفیت مشارکت نظامی و نزدیکی او با ساختار قدرت پس از امام علی علیه السلام وجود دارد. ارزیابی متوازن روایت ها از او، می تواند به فهم دقیق تری از جایگاه خواص در تاریخ سیاسی اسلام یاری رساند. یافته ها حاکی از آن است که مشارکت عبدالله در عرصه های سیاسی و نظامی خلافت علوی، به ویژه در نبردهای جمل و صفین، نه تنها از باورهای دینی، بلکه به صورت مهم تری از وظایف و پیوندهای قبیله ای او در چارچوب خاندان بنی هاشم بوده است. همچنین، سکوت نسبی او در برابر خلافت اموی و رفتار محتاطانه اش پس از شهادت امام علی علیه السلام و حمایت غیرمستقیم از اهل بیت علیهم السلام در نهضت کربلا می تواند به عنوان استراتژی بقا در ساختار قدرت و تلاش برای حفظ جایگاه قبیله ای تحلیل شود.

نشاط اجتماعی- اقتصادی در عصر نبوی موجب پیشرفت جامعه شد و پتانسیل حل مسائل اجتماعی- اقتصادی را ایجاد کرد. هدف اصلی مقاله حاضر، شناسایی عوامل تقویت کننده نشاط اجتماعی- اقتصادی (فرضیه یابی) در دوره نبوی است. پارادایم یا مدل این پژوهش، برگرفته از رویکرد روشی استراوس و کوربین تحت عنوان نظریه بازکاوی است. بدین ترتیب، این مقاله بر مبنای تعریف پدیده نشاط اجتماعی، به بررسی عوامل بلاواسطه (شرایط علی)، عوامل باواسطه (شرایط زمینه ای و میانجی) و راهبردها و پیامدهای آن در عصر نبوی می پردازد. هم چنین، با استفاده از قرآن، روایات و منابع معتبر تاریخی، از طریق نمونه گیری نظری و تعیین حجم براساس اشباع نظری، تحلیل مقایسه ای شده است. فرضیه اصلی این است که نگرش و انگیزش مردمی مبتنی بر تکافل اقتصادی تجربه شده تحت مدیریت عقلانی- ارزشی پیامبر (ص) در حوزه های اقتصادی، از طریق پراکنش نهادهای مردمی (مساجد و یاریگری اقتصادی) بر کنش اجتماعی مبتنی بر نشاط اجتماعی- اقتصادی تأثیر داشته است.