صالح ابراهیمی پور

با رشد جمعیت سالمندان، تحقق عدالت فضایی در توزیع خدمات شهری به ضرورتی اجتناب ناپذیر تبدیل شده است. این پژوهش با هدف سنجش عدالت فضایی در شاخص های شهر دوستدار سالمند در مشهد انجام شد. این مطالعه به روش توصیفی تحلیلی و با مشارکت ۴۰۵ سالمند ۶۰ سال به بالا انجام شد. داده ها از طریق پرسشنامه استاندارد WHO و مشاهدات میدانی گردآوری و با آزمون ANOVA و GIS تحلیل شدند. یافته ها نابرابری فضایی چشمگیری را نشان داد. میانگین رضایت از شاخص های فیزیکی شامل فضاهای باز (3/85)، ساختمان های عمومی (3/62) و مسکن (3/56) به طور معناداری بالاتر از شاخص های اجتماعی حمایتی مانند احترام و پذیرش اجتماعی (2/42)، حمل ونقل (2/49) و حمایت اجتماعی و خدمات بهداشتی (2/52) بود. تحلیل های فضایی، مناطق ۷، ۸، ۹ و ۱۳ را برخوردار و مناطق ۱، ۳، ۴ و ۶ را محروم شناسایی کرد. نقشه های خوشه بندی، مناطق مرکزی و جنوبی را به عنوان نقاط داغ با نیاز فوری به مداخله مشخص کرد. تفاوت انتظارات سالمندان نیز بر ارزیابی آنان اثرگذار است؛ به گونه ای که سالمندان مناطق مرفه رضایت کمتری و سالمندان مناطق محروم رضایت بیشتری ابراز کرده اند. این امر نشان می دهد ابزارهای کمی و فضایی کافی نیست و ترکیب آن ها با داده های کیفی برای درک عمیق عدالت فضایی ضروری است. در مجموع، نتایج پژوهش تأکید دارد تحقق عدالت فضایی در مشهد نیازمند مداخلاتی چندجانبه شامل توسعه فضاهای باز، بهبود حمل ونقل عمومی، ارتقای خدمات بهداشتی اجتماعی و تقویت مشارکت و شمول اجتماعی سالمندان است.

زمینه و هدف: پدیده حاشیه نشینی به عنوان یکی از چالش های عمده کلان شهرهای ایران، نه تنها بیانگر نابرابری های فضایی است، بلکه زمینه ساز اشکال مختلف طرد اجتماعی می باشد. این پژوهش با هدف تحلیل رابطه بین سکونتگاه های غیررسمی و طرد اجتماعی با تأکید بر نقش میانجی سرمایه اجتماعی در کلان شهر مشهد انجام شد. روش شناسی: این مطالعه از نوع تحقیقات ترکیبی (کمی-کیفی) بود. جامعه آماری شامل ساکنان مناطق حاشیه نشین مشهد بود که ۵۰۰ نفر به روش تصادفی طبقه ای انتخاب شدند. داده های کمی با پرسشنامه محقق ساخته و داده های کیفی از طریق ۲۰ مصاحبه نیمه ساختاریافته جمع آوری گردید. تحلیل داده های کمی با استفاده از مدل معادلات ساختاری (SEM) و داده های کیفی با روش تحلیل مضمون انجام شد. نتایج و یافته ها: یافته های کمی نشان داد حاشیه نشینی اثر مستقیم و مثبت بر طرد اجتماعی دارد (۰.۵۹ = β) و سرمایه اجتماعی اثر منفی و معناداری بر طرد اجتماعی اعمال می کند (۰.۴۲- = β). همچنین سرمایه اجتماعی نقش میانجی معناداری در رابطه بین حاشیه نشینی و طرد اجتماعی ایفا می کند. یافته های کیفی سه مضمون اصلی را آشکار ساخت: محرومیت ساختاری فراگیر، انزوای اجتماعی و تجربه تبعیض، و ضعف شبکه های حمایتی. تحلیل عاملی اکتشافی نیز سه عامل مؤثر بر حاشیه نشینی را شناسایی کرد: فقر اقتصادی و اشتغال، مهاجرت و کمبود خدمات شهری، و عدم تملک قانونی.یافته ها حاکی از آن است که حاشیه نشینی از طریق دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم (توسط سرمایه اجتماعی) به طرد اجتماعی منجر می شود. این مطالعه پیشنهاد می کند سیاست های شهری باید علاوه بر مداخلات کالبدی، بر تقویت سرمایه اجتماعی پل زن و ایجاد نهادهای محلی مشارکتی متمرکز شوند. نتایج این پژوهش می تواند مبنایی برای برنامه ریزی عدالت محور در کلان شهرهای مشابه باشد.

پژوهش حاضر با هدف سنجش تطبیقی عدالت فضایی در شهر دوستدار سالمند مشهد و واکاوی شکاف بین ادراک ذهنی سالمندان و واقعیت های عینی در ارائه خدمات شهری انجام شد. این مطالعه، از نوع کاربردی و با روش تلفیقی انجام شد. داده های عینی از داده های مکانی سازمان های خدمات رسان گردآوری و در محیط GIS تحلیل شدند. داده های ذهنی نیز از طریق پرسشنامه محقق ساخته مبتنی بر چهارچوب WHO جمع آوری شد. جامعه آماری شامل ۲۵۲٬۹۷۵ سالمند ۶۰ سال به بالای ساکن در 17 منطقه شهر مشهد بود که با استفاده از فرمول کوکران و نمونه گیری طبقه ای نسبی، ۴۰۵ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. برای تحلیل داده ها از آزمون تحلیل واریانس یک طرفه و تحلیل های فضایی (همپوشانی فازی) استفاده شد. یافته ها نشان داد شکاف عمیقی در توزیع فضایی خدمات بین مناطق مختلف مشهد وجود دارد. الگوی توزیع خدمات از مدل مرکز پیرامون تبعیت می کند و مناطق مرکزی و شمال غربی برخورداری بالاتری دارند. در 9 منطقه از 17 منطقه (53 درصد مناطق)، شکاف معناداری بین وضعیت عینی و ادراک ذهنی سالمندان مشاهده شد. این پژوهش به شناسایی چهار الگوی فضایی متمایز منجر شد: مناطق هماهنگ برخوردار (2 منطقه)، هماهنگ محروم (6 منطقه)، شکاف منفی (4 منطقه) و شکاف مثبت (5 منطقه). پایین ترین میزان رضایت سالمندان مربوط به شاخص های «احترام و پذیرش اجتماعی» (2.41) و «حمل ونقل» (2.48) بود. شهر مشهد در مسیر تبدیل شدن به شهر دوستدار سالمند عادلانه با چالش های بنیادین روبه روست. عدالت نه تنها در «توزیع» که در «تجربه» زندگی روزمره سالمندان غایب است. این پژوهش نشان داد ارزیابی شهر دوستدار سالمند بدون تلفیق همزمان داده های عینی و ذهنی، تصویری ناقص ارائه می دهد. دسته بندی چهارگانه مناطق می تواند مبنای مناسبی برای تدوین راهبردهای فضامحور در برنامه ریزی شهری باشد.

مدیریت بحران فرایندی است که می تواند از بحران پیشگیری نماید یا در صورت وقوع آن در جهت کاهش آثار، ایجاد آمادگی لازم، مقابله، امدادرسانی سریع و بهبود اوضاع تا رسیدن به وضعیت عادی و بازسازی تلاش کنند. این مقاله باهدف مکان یابی بهینه محل های اسکان موقت زلزله زدگان با توجه به معیارهای متنوع طبیعی و انسانی (شیب، حریم گسل، دسترسی مناسب به مراکز نظامی، درمانی، آموزشی و ...) که هرکدام از این معیارها می تواند به نحوی باعث ایجاد یک محیط آرام، امن و دور از محیط های پرخطر شود، برای شهر بجنورد ارائه شده است. لذا با توجه به تنوع معیارهای بکار رفته در این پژوهش دو سناریو ارائه شده است. در این پژوهش نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است؛ و با استفاده از GIS مناسب ترین اراضی برای ایجاد مکان های اسکان موقت زلزله زدگان احتمالی بجنورد شناسایی شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد حوزه شرق و شمال شرق بجنورد به دلیل قابلیت اراضی و وجود عرصه، مستعدترین و بهترین گزینه برای مکان گزینی موقت زلزله زدگان هست و در پایان پیشنهاد ها در قالب نقشه و مکان یابی مناسب ارائه شده است که با مشخص کردن پهنه های خطر در شهر می توان در مورد استقرار شریان های حیاتی در مناطق کم خطر تصمیم گیری نمود.