زهرا رجبی

خیام معروف ترین رباعی سرای ادب فارسی و از نخستین شاعرانی است که برای خود نمادهای شخصی را از موتیف های «کوزه»، «کوزه گر» و «کارگاه کوزه گری» خلق کرده؛ و ضمن خاص کردن این واژگان برای خود، دیدگاه ها و جهان بینی فلسفی-عرفانی خود را بیان و ماندگار کرده است. پژوهش های مختلفی درباره خواستگاه این نمادها در تفکر خیام انجام شده است که در مجموع، مبدأ متنی قرآن کریم؛ و مبدأهای فرامتنی متفاوتی چون آیین زروانی، اسطوره و ناخودآگاه جمعی قوم ایرانی، شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زمان؛ و تخیل فردی خیام را به دست داده اند. در این بین، تنها شفیعی کدکنی احتمال وجود مبدأ متنی ای خارج از جهان اسلام را مطرح کرده است. بر همین اساس، پژوهش حاضر نیز به روش توصیفی-تحلیلی در صدد تأیید حدس شفیعی کدکنی و یافتن مبدأ متنی نمادپردازی های خیام است. براساس نتایج و باتوجه به قرابت بسیار مضامین و تصاویر دو متن از این منظر، خواستگاه این موتیف در ادبیات جهان و از جمله رباعیات خیام، در کتاب مقدس است؛ و روشنفکران، فلاسفه و احتمالاً ادبای طراز اول زمان خیام با این موتیف آشنا بوده اند؛ اما به دلایل سیاسی-مذهبی استفاده ادبی-نمادین از آن جز میان اسماعیلیه متداول نبوده است. خیام به سبب روحیه فلسفی و آزاداندیش خود و پیش فرض شخصی بودن و عدم انتشار رباعیاتش، در این باره تابوشکنی کرده و با قدرت طبع و مهارت بی نظیر خود در نمادپردازی از این موتیف ها، ضمن ماندگار کردن آنها در تفکر ایرانی، راه را برای نمود گسترده این نمادها در آثار ادبی-عرفانی پس از خود هموار کرده است.