سید مفید حسینی کوهساری

دین اسلام آخرین دینی است که در آن به دو بُعد انسانی یعنی بُعد مادی و بُعد معنوی توجه می شود. بر اساس جهان بینى اسلام، معنویت و اقتصاد به هم پیوسته اند. در منطق روایات، امور اقتصادی مانع یاد خداوند و معنویت نیست و معنویت نیز مانع کارهای اقتصادی نخواهد بود؛ و این تعامل و هم گرائی در پیشرفت اقتصادی تأثیر می گذارد. در پژوهش حاضر محقق در صدد آن است که نقش معنویت در پیشرفت اقتصادی را مورد بررسی قرار دهد. در پیشرفت اقتصادی، روحیه ى معنویت و تدین، نقش بسیار مهمى دارد. معنویت از جمله مفاهیمی است که عالمان، آن را در برابر امور مادی، مترادف با دین و به مفهوم ارزش های دینی، اخلاقی و به هر آنچه شامل یا مربوط به معنی یا روح باشد، به کار می برند. در روایات، امور معنوی متعددی مانند ایمان، بندگی، عدالت، تقوا، انفاق و شکرگزاری ذکر شده اند که تأثیر مثبتی بر همه فعالیت های اقتصادی اعم از تولید، توزیع و مصرف دارد. روش این پژوهش تحلیلی - توصیفى است. از مطالعات و بررسی های انجام شده در این پژوهش می توان به این نتیجه رسید که انسان معنوی می تواند با رعایت امور معنوی که در روایات آمده است، با جدیت و کوشش فراوان تلاش کرده و دارای وجدان کاری در امور اقتصادی و روحیه عدالت خواهی باشد. و نیز می تواند بر اساس اعتقاد دینی در همه حوزه های اقتصادی، تأثیر و نقش به سزایی داشته باشد. ازاین رو، سلوک اقتصادی با سلوک معنوی و برعکس، می توانند در سعادت فرد و جامعه تعیین کننده باشند که این عمل موجب رشد اقتصادی خواهد بود.

کاستی تولید و بهره نبردن از منابع اقتصادی، یکی از مشکلات اقتصادی در کشورهای گوناگون به ویژه کشورهای اسلامی است. برای بر طرف نمودن این مشکل تا کنون بیشتر به نظریات و راهکارهای اقتصاددانان و متخصصان عرصه تولید که مبتنی بر علوم انسانی است تکیه شده و کمتر به مبانی و آراء و برنامه های اقتصادی اسلام توجه شده است. با مروری بر آموزه های قرآنی و روایی ، می توان به راهکارهای رفع موانع و رشد و رونق تولید دست یافت. در این نوشتار عوامل اقتصادی رونق تولید در منابع روایی فریقین مورد توجه قرار گرفته و به این پرسش پاسخ می دهد که « نقش عوامل اقتصادی در رونق تولید از منظر فریقین چیست؟». در بررسی صورت گرفته می توان گفت« اهتمام به کار و تلاش»؛ «توجه به فراهم سازی سرمایه»؛ «بهره گیری از زمین» و «توجه به زراعت و معدن» از عوامل مهم و تأثیرگذار در رونق تولید است. نوشتار حاضر با بهره گیری از روش تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و با استناد به آیات قرآنی و منابع روایی فریقین گردآوری شده است هدف از تدوین این نوشتار نیز بازخوانی و تبیین نقش عوامل اقتصادی رونق تولید در منابع فریقین است.

دیر زمانى است که رسم جامعه علمى بر این بوده است که حوزه دانش ها را از یکدیگر جدا سازد تا دانش پیراسته از داورى ها و انگاره هاى پیشینى و شخصیتى مقبولیت عام یافته، پیشرفت شتابان ترى بیابد. در اقتصاد هم مدت هاست که این تقسیم بندى، در قالب اقتصادى اثباتى Positive Economic و اقتصاد دستورى Normative Economic یا علم و مکتب رخ نماینده است. این تفکیک موجب گشته است تا بسیارى از باورهاى ارزش در قالب هاى نوین مورد بى مهرى واقع گردند و این دو جانب جداى از هم حرکت کنند و از تعامل سازنده محروم گردند. در این نوشتار به دو حوزه یاد شده تحت عنوان گزاره هاى اثباتى و دستورى پرداخته شده است. مقصود از گزاره هاى اثباتى، هر جمله قابل صدق و کذب و رد و اثبات ناظر بر واقعیت خارجى است. به عبارت دیگر گزاره هاى اثباتى حاکى از هست ها و نیست ها و گویاى واقعیت خارجى است. در مقابل، گزاره هاى دستورى از بایدها و نبایدها و ارزش ها حکایت مى کند. اندیشمندان اسلامى در خصوص گزاره هاى دستورى اسلام، یعنى احکام اسلامى، قائل به پیوستگى آن ها با گزاره هاى اثباتى شده اند که تحت عنوان مصلحت و مفسده ذاتى احکام در بحث هاى اصولى و کلامى بدان پرداخته شده است. این تحقیق بر آن است که در جاهایى که قرآن به صراحت از واقعیات خارجى در روابط على و معلولى و یا از هست ها در حوزه مسائل اقتصادى، چه در فلسفه احکام و چه در طرح استقلالى آن ها سخن مى گوید به کاوش پرداخته، و آن ها را استخراج نماید. این گزاره ها در 4 گروه گزاره هاى حاکى از تأثیر عوامل اقتصادى بر دیگر حوزه هاى فردى و اجتماعى، گزاره هاى حاکى از تأثیرات عوامل مؤثر بر مسائل اقتصادى، گزاره هاى حاکى از فتارهاى اقتصادى و گزاره هاى حاکى از سنت ها و قوانین عام الهى که بر مسائل اقتصادى نیز حکومت مى کنند، دسته بندى شده است.