محمد لطیفی

اهداف: تحلیل الگوهای ارزشمند معماری گذشته به عنوان بخشی از هویت فرهنگی هر جامعه، از اولویت های اصلی در فرآیند معاصرسازی معماری محسوب می شود. یکی از مؤلفه های کلیدی، سازماندهی توده و فضا است که می تواند مبنایی برای تدوین ضوابط طراحی پایدار و متناسب با هویت بومی در معماری معاصر فراهم آورد و به حفظ تعادل میان توده و فضا در بافت های شهری کمک نماید. روشها: کمّی و مبتنی بر تحلیل داده مستخرج از 17 باب مسکن بومی اصفهان در دوره قاجار، به منظور دستیابی به نسبت فضا به توده بر اساس سه متغیر «مساحت زمین، موقعیت زمین در برزن و جهت بنا». یافته ها: نسبت فضا به توده در مسکن معاصر نسبت به دوره قاجار افزایش داشته است؛ لیکن به دلیل افزایش تعداد طبقات و واحدهای مسکونی باعث گردیده است تا سرانه فضای باز برای هر واحد مسکونی کاهش یابد. از سویی در خانه های معاصر، نظام توده گذاری و قرارگیری حیاط در لایه های ابتدایی از اهمیت آن کاسته و این نقش به دیگر فضاها واگذار شده است. باید گفت حیاط در مسکن قاجار به عنوان یک عنصر نظام دهنده عمل می کند و در مسکن معاصر، یک فضای عبوری. نتیجه گیری: در مسکن معاصر نسبت فضا به توده صرفا با مساحت زمین دارای رابطه است و جهت بنا و موقعیت زمین ارتباط معناداری با این نسبت ندارند؛ که این موضوع یکی از ضعف های ضوابط جاری محسوب می گردد. در حالی که در الگوی مسکن قاجاری میزان توده در انتها و ابتدای برزن سطح کمتری از زمین را نسبت به پلاک های میانی به خود اختصاص داده است.