کیهان برزگر

کشورهای منطقه غرب آسیا به خصوص تولید کننده انرژی با درک آسیب پذیری اقتصادهای وابسته به نفت، به طور جدی به دنبال تنوع بخشی به انرژی خود از طریق توسعه انرژی های تجدیدپذیر هستند. برنامه هایی مانند «چشم انداز ۲۰۳۰» عربستان سعودی و پروژه هایی مانند «مصدر» در امارات نماد این حرکت می باشند. این مقاله با استفاده از چارچوب نظری تلفیقی رئالیسم سازه انگار و نظریه امنیت انرژی، تلاش می کند به این سوال اصلی پاسخ دهد که توسعه انرژی های تجدیدپذیر چگونه در حال بازتعریف مفاهیم امنیت ملی و تغییر توازن قوا و الگوهای کنشگری در نظام بین الملل غرب آسیا است؟ فرضیه اصلی پژوهش عبارت است از اینکه توسعه انرژی های تجدیدپذیر در غرب آسیا از طریق سه سازوکارِ کاهش وابستگی اقتصادی به نفت، ایجاد وابستگی متقابل فناورانه، و تنوع بخشی به منابع قدرت، امنیت ملی را از الگوی مبتنی بر کنترل منابع فسیلی به الگوی تاب آوری مبتنی بر فناوری پاک بازتعریف می کند؛ با محوریت زدایی تدریجی از نفت، توازن قوا را از صادرکنندگان سنتی به بازیگران دارنده فناوری سبز منتقل می سازد؛ و با گسترش همکاری های فراملی در زنجیره تأمین و سرمایه گذاری پاک، الگوهای کنشگری را از رقابت ژئوپلیتیک حاصل جمع صفر به همکاری های نوین انرژی تغییر می دهد.یافته ها نشان می دهد این تحول با کاهش وابستگی راهبردی به درآمدهای نفتی، امکان مانور ژئوپلیتیک بیشتری برای بازیگران منطقه ای فراهم کرده است. برای مثال، عربستان سعودی و امارات در حال پیگیری دیپلماسی فناوری محور و رقابت برای رهبری در بازارهای جدیدی مانند هیدروژن سبز هستند. در سطح فرامنطقه ای نیز این گذار موجب افزایش نقش چین به عنوان تأمین کننده فناوری، تقویت رابطه با اتحادیه اروپا به عنوان متقاضی اصلی انرژی پاک، و ایجاد چالش ها و فرصت های جدید برای ایالات متحده در موازنه منافع سنتی و نوین. در نتیجه، گذار انرژی به یک متغیر ژئوپلیتیک قدرتمند تبدیل شده که در حال شکل دهی به معماری امنیتی نوین در غرب آسیا و تعاملات آن با جهان است .

در سال های اخیر مقابله با داعش جنبه و ابعاد جهانی به خود گرفته است اما به نظر می رسد، تعامل و همکاری ایران و سوریه دارای اهمیت بالایی می باشد که در این پژوهش رابطه همکاری ایران و سوریه به ویژه مقابله با داعش مورد بررسی قرار می گیرد. همکاری هایی بین المللی در سه سطح: اتفاق، ائتلاف و اتحاد نمود پیدا می کند. هر چند هر سه مفهوم در ادبیات روابط بین الملل بجای یکدیگر بکار می روند، اما بنظر می رسد میان این سه مفهوم در ارتباط با دامنه گستردگی شان می بایست تمایز قائل شد. رابطه ایران و سوریه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و بخصوص در دو مقطع زمانی: 1) مقطع زمانی جنگ عراق علیه ایران 2) بعد از تحولات و ناآرامی های اخیر سوریه بر پایه همکاری بین دو کشور تعریف شده است. این همکاری نوعی اتحاد سازی میان دو کشور را به نمایش گذاشته است، بگونه ای که جمهوری اسلامی ایران به رغم تفاوتهای ایدئولوژیک با حکومت بعث سوریه اقدام به ایجاد نوعی اتحاد استراتژیک با این کشور نموده است. به میزانی که حوادث سوریه ابعادی گسترده تر و جهانی یافته است و همکاری و اتحاد میان ایران و سوریه نیز تقویت شده است. بنابراین این پژوهش ابتدا به تعریف و بررسی نظریه اتحاد و سپس به چرایی و مبانی شکل گیری اتحاد میان ایران و سوریه می پردازد و سعی می شود وجوه تمایز میان اتحاد و مفاهیم مرتبط با آن مانند اتفاق و ائتلاف و ویژگی های هریک مورد بررسی قرار گیرد.

ایران پس از سقوط صدام با اتخاذ تصمیم "سیاست کمک به دیگر کشورها" در قالب گسترش همکاری ها با بازیگران اصلی دنیای عرب به ویژه "مصر" و "عربستان سعودی" را در پیش گیرد. حضو ایران با نیروهای ائتلاف بر سر اوضاع فراگیر امنیتی عراق و افغانستان بخشی از این تلاش ها را تشکیل می داد. ایران امیدوار بود که بدین روش از بروز دوره جدید از رقابت با همسایگان عرب زبان خود و ایجاد معضل امنیتی جدید در روابط خود با آمریکا بکاهد. معزل امنیتی ایران بیشتر بخاطر سیاستهای محتلف امریکا بود زیرا دولت بوش با انتصاب نخبگان هم عقیده در عراق امیدوار بود تا بتواند به انتلافی بر علیه ایران و همچنین لغو برنامه هسته ای ایران برسد

مفهوم فرهنگ استراتژیک ریشه های سازه انگاری دارد، از طرف دیگر ضربه ای به "تئوری انتخاب منطقی" وارد می کند. سوالی که در این پژوهش مطرح می شود این است که تا چه میران امکان برقرای روابط استراتژیک میان دو کشور وجود دارد، این پژوهش با استفاده از رویکرد سازه گرایانه، برای درک عناصر سازنده فرهنگ استراتژیک روسیه و ایران، به بررسی پتانسیل روابط راهبردی میان تهران و مسکو می پردازد. این مقاله استدلال می کند که با توجه به ویژگی های فرهنگ استراتژیک روسیه که مبتنی بر قدرت سخت است، نه تنها پتانسیل اندکی برای برقراری روابط راهبردی میان دو کشور وجود دارد بلکه دو کشور در بسیاری از حوزه ها مانند آسیای مرکزی قفقاز دریای کاسپین و حوزه انرژی با هم رقابت دارند. در این پژوهش از منابع الکترونیک و نوشتاری استفاده شده است پژوهش حاضرماهیت توصیفی دارد و اطلاعات به روش کتابخانه ای گردآوری شده است.

ایران و عربستان در منطقه خاورمیانه برای تبدیل شدن به هژمون منطقه ای با یگدیگر رقابت داشته اند. عربستان راهبرد ائتلاف را درحوزه سیاست خارجی در مقابل ایران پیش گرفته است. لذا پرسش اصلی مقاله حاضر این است که ائتلاف سازی منطقه ای عربستان چه تاثیری بر امنیت ملی ایران داشته است؟ فرضیه نیز بدین شکل تدوین یافته است تشکیل ائتلاف سازی و تهاجم به یمن از سوی عربستان سعودی می تواند به تحدید نفوذ منطقه ای ایران بیانجامد. برای ارزیابی فرضیه از نظریه موازنه تهدید استفن والت استفاده می شود. روش تحقیق تحلیلی و توصیفی است. در نتیجه راهبرد ایران برای برون رفت از بحران، اتخاذ رویکرد دووجهی در قالب تقویت قدرت بازدارندگی و بکارگیری قدرت نرم درحوزه دیپلماسی می باشد.

این پژوهش به بررسی تأثیر تحریم های اقتصادی غرب علیه ایران و روسیه و نقش آن ها در تقویت گرایش دو کشور به شرق می پردازد. پرسش اصلی این است که این تحریم ها چگونه و در چه حوزه هایی باعث افزایش همکاری های اقتصادی و سیاسی تهران و مسکو شده و آن ها را به سمت تعامل بیشتر با چین، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و دیگر نهادهای منطقه ای غیر غربی سوق داده است. فرضیه پژوهش بیان می کند که تحریم های غرب، ایران و روسیه را به سوی یک استراتژی اقتصادی و سیاسی مشترک برای مقابله با چالش های ناشی از فشارهای خارجی سوق داده و روابط آن ها را در حوزه هایی مانند انرژی، تجارت، فناوری و همکاری های منطقه ای با شرق تقویت کرده است. چارچوب نظری تحقیق بر نظریه رژیم تحریم ها در روابط اقتصاد سیاسی بین الملل استوار است که توضیح می دهد چگونه فشارهای اقتصادی می توانند پیامدهای ناخواسته ای همچون شکل گیری ائتلاف ها و همگرایی راهبردی ایجاد کنند. روش پژوهش ترکیبی (کیفی–کمی) است؛ در بخش کیفی از تحلیل محتوای اسناد، گزارش های رسمی و منابع علمی استفاده شده و در بخش کمی از داده های آماری تجارت و سرمایه گذاری بین دو کشور برای سنجش تغییرات پس از اعمال تحریم ها بهره گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که هرچند تحریم ها محدودیت های جدی اقتصادی ایجاد کرده اند، اما هم زمان بستر افزایش همکاری های راهبردی و تنوع بخشی به روابط با شرق را فراهم کرده اند.