جایگاه انسان در الهیات زیست محیطی اسلام «خلیفه یا عبد» (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
برداشت الهیاتی «خلیفه الله» بودن انسان در زمین، باور نیرومند و رایجی در میان مسلمانان است. در قرآن کریم واژه «خلیفه» دو بار ذکر شده ولی اصطلاح «خلیفه الله» به کار نرفته است. بررسی منابع تاریخی حاکی از آن است که این اصطلاح در زمان پیامبر اسلام و اصحاب ایشان نیز مقبولیّت و رواج نداشته است. ولی گویا این اصطلاح در دوره خلفای اموی و عباسی، به تدریج، به ویژه در قلمرو، بستر و اندیشه سیاسی-حکومتی، مقبولیّت و محبوبیّت یافت؛ سپس از حوزه سیاسی به حوزه های تفسیری، حدیثی، عرفانی، کلامی و فلسفی وارد شد. به نظر می رسد که نقطه عطف انتقال این اصطلاح از قلمرو سیاست به قلمرو الهیات، در قرن سوم هجری به دست طبری، مفسر، فقیه و مورخ بزرگ روی داد، که برای اولین بار در تفسیر قرآن خود، واژه «خلیفه» در آیه 30 سوره بقره را به معنای جدید «خلیفه الله» تاویل نمود. بعداز طبری، دیدگاه وی را اغلب الهیدانان مسلمان پذیرفته و تکرار کردند. بیشترین کاربرد این اصطلاح در حوزه عرفان و تصوف است. عبارت «خلیفه اللّه» که محصول «الهیات سیاسی» است، معانی متناقضی نیز دارد؛ زیرا معنای اصلی واژه «خلیفه»، جانشینی فرد حاضر به جای شخص غائب است؛ امّا خدای پاینده، حاضر، حاکم و کامل توصیف شده در قرآن کریم، غائب نیست که به جانشینی انسان ضعیف و میرا نیاز داشته باشد. از سوی دیگر، در آیات قرآن و روایات نبوی، انسان «عبدالله» توصیف می شود. آموزه «عبدالله» که متضمّن فروتنی و تواضع است، رابطه بهتری بین انسان و اجزای محیط زیست، تعریف، تبیین و پیشنهاد می نماید، که همان اخلاق فروتنی در مقابل طبیعت است. امّا آموزه بسیار انسان محور «خلیفه الله» رابطه برتری جویی، سیطره و غلبه انسان را بر طبیعت، اثبات می کند، که به تخریب طبیعت می انجامد.The Position of Humanity in Islamic Environmental Theology: Caliph or Servant?
The theological concept of humanity as the "Khalifah (vicegerent) of God" on earth is a widely held belief among Muslims. Although the term "Khalifah" is mentioned twice in the Holy Quran, the phrase "Khalifah of God" is never used. Historical sources suggest that this term was neither widely accepted nor prevalent during the time of the Prophet Muhammad and his companions. However, it appears that the phrase gradually gained popularity, particularly within political and governmental contexts, during the Umayyad and Abbasid caliphates. Over time, it shifted from political discourse into exegetical, hadith, mystical, theological, and philosophical domains. The key moment for this term’s transition from politics to theology seems to have occurred in the third century of the Islamic calendar, through the efforts of the great commentator, jurist, and historian, Tabari. For the first time, Tabari interpreted the word "Khalifah" in verse 30 of Surah Al-Baqarah as meaning "Khalifah of God." After Tabari, this interpretation was widely accepted and reiterated by most Muslim theologians, particularly within the fields of mysticism and Sufism. The phrase "Khalifah of God," born from "political theology," carries contradictory meanings. The original meaning of "Khalifah" refers to someone acting on behalf of an absent individual. However, the eternal, ever-present, governing, and perfect God described in the Holy Quran is not absent in a way that would require a weak and mortal human to take His place. In contrast, both the Quran and prophetic narrations describe humans as "Abdullah" (servants of God). This teaching of servitude, which emphasizes humility and modesty, fosters a more balanced relationship between humanity and the natural world, proposing an ethic of humility toward nature. Conversely, the anthropocentric teaching of humans as the "Khalifah of God" asserts human superiority, dominance, and control over nature—an attitude that can lead to environmental degradation.
تبلیغات
