تکوین و تثبیت پیوند مهدویت و رجعت در گفتمان امامیه: پژوهشی تاریخی- حدیثی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
چگونگی تکوین تاریخی پیوند میان انگاره های بنیادین «مهدویت» و «رجعت» در اندیشه امامیه، موضوعی نیازمند بررسی دقیق است. این پژوهش با رویکرد «تاریخ انگاره» و تحلیل متون حدیثی، کلامی و فرقه نگاری، سیر این ارتباط را از قرن اول تا پنجم هجری ردیابی کرده و نشان می دهد این پیوند، فرآیندی تدریجی بوده است. مرحله تکوین (قرون ۱-۲)، با شکل گیری الگوی پیوند مفهومی-کارکردی در بستر بحران های رهبری و توسط فرقه هایی چون کیسانیه و واقفیه آغاز شد. در مرحله گسترش (قرون ۲-۳)، همزمان با هویت یابی «قائم آل محمد» در گفتمان امامیه، مفهوم رجعت با نقش آفرینی جریان های غالی بسط یافت و شامل بازگشت مؤمنان و کافران نیز گردید؛ تحولی که به تبیین جهان بینی عصر ظهور کمک شایانی کرد. نهایتاً، در مرحله تثبیت (قرون ۴-۵)، متکلمان مکتب بغداد با بهره گیری از استدلال های نقلی و عقلی، به نظام مندسازی این آموزه پرداخته و آن را به عنوان بخشی از عقاید ضروری امامیه تحکیم بخشیدند. این تحقیق با ترسیم این خط سیر کامل، درکی نوین از فرآیند تبدیل یک ایده سیال به یک آموزه کلامی تثبیت شده ارائه می دهدThe Formation and Consolidation of the Nexus between Mahdism (Mahdawiyya) and the Return (Rajʿa) in Imami Discourse: A Historical-Hadith Study
Although Mahdism (al-mahdawiyya) and the Return (al-rajʿa) are foundational, intertwined doctrines in Imami Shi'i thought, their historical linkage remains a complex subject requiring thorough investigation. Employing conceptual history to analyze hadith, theological, and heresiographical texts from the first to the fifth centuries AH, this study demonstrates that this connection developed through a gradual, three-stage process. The formative stage (1st-2nd c. AH) saw the emergence of a functional link, shaped by persistent leadership crises within early sects like the Kaysaniyya and Waqifiyya. In the expansion stage (late 2nd-early 3rd c. AH), while the identity of the "Qaʾim of the Family of Muhammad" was being defined in Imami discourse, the concept of rajʿa broadened. Promoted by ghulāt (extremist) movements, it came to include the return of believers and disbelievers, shaping the eschatological worldview of the Qaʾim's era. Finally, in the consolidation stage (4th-5th c. AH), theologians of the Baghdad School systematized this doctrine, using rational and transmitted arguments to establish the link between the Qaʾim’s appearance and rajʿa as an essential Imami tenet. By delineating this complete trajectory, this research offers a new understanding of how initial, fluid ideas were transformed into an established theological doctrine.
تبلیغات
