جایگزینی واج

جایگزینی یک واجِ زبان وام دهنده با نزدیک ترین آوای موجود در زبان وام گیرنده «جایگزینی واج» نامیده می شود. زبان های انگلیسی و عربی به طور مشترک دارای واکه های افراشته کوتاه /I/ و /U/ هستند که زبان فارسی فاقد آن هاست. هدف این پژوهش توصیفی-تحلیلی که در چارچوب نظریه بهینگی(پرینس و اسمولنسکی، 1993 /2004) انجام شده، مقایسه و تبیین چگونگی جایگزینی این دو واکه در وام واژه های انگلیسی و عربی است. یافته های پژوهش پیشِ رو نشان می دهد دو واکه کوتاه /I/ و /U/ در وام واژه های انگلیسی به ترتیب به نزدیک ترین واکه ها یعنی واکه های افراشته کشیده [i] و [u] تبدیل می شوند. ولی این دو واکه کوتاه در وام واژه های عربی به ترتیب به واکه های نیم افراشته کوتاه [e] و [o] تبدیل می شوند؛ زیرا شیوه تلفظ دو واکه کوتاه /I/ و /U/ به نشانه های نویسه ای کسره و ضمه در زبان فارسی بستگی دارد؛ درحالی که کسره و ضمه در زبان عربی به ترتیب به صورت دو واکه افراشته کوتاه /I/ و /U/ تلفظ می شوند، در زبان فارسی به ترتیب به صورت دو واکه نیم افراشته کوتاه [e] و [o] تبدیل می شوند. بنابراین تحلیل تلفظ کسره و ضمه با بهره گیری از محدودیت های نویسه ای که به اطلاعات نویسه ای دسترسی دارند انجام شد. این محدودیت ها ایجاب می کنند که کسره و ضمه در زبان فارسی همیشه به ترتیب باید به صورت [e] و [o] تلفظ بشوند.

جایگزینی واجِ زبان وام دهنده با واجی از زبان وام گیرنده «جایگزینی واج» نامیده می شود. تا به حال جایگزینی واکه ها در وام واژه ها بیشتر مورد توجه محققان بوده است، ولی بررسی جایگزینی همخوان کم تر مورد بحث قرار گرفته است؛ به خصوص از دیدگاه نظریه بهینگی (پرینس و اسمولنسکی، 2004 /1993) و یا از دیدگاه آموزش زبان به جایگزینی همخوان ها پرداخته شده است (رزم دیده و ناصری، 1398). ولی در این مقاله جایگزینی همخوان در وام واژه ها بررسی شده است چون وام واژه ها بهتر می توانند رفتار واجی عامه مردم فارسی زبان را نشان دهند. نوع و رتبه بندی محدودیت ها نیز گویای این تفاوت هاست. در این تحقیق تعداد 295 واژه انگلیسی از فرهنگ سه جلدی عمید و واژه یاب گوگل استخراج شد و مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که شبیه ترین همخوان موجود در زبان وام گیرنده با توجه به بافت آوایی در جایگزینی شرکت می کند، ولی رتبه بندی محدودیت ها تغییر نمی کند. از آنجایی که هیچ کدام از همخوان های/T/، /w/، /k/ و /g/ در زبان فارسی نقش واجی ندارند، همخوان /T/ در آغازه و پایانه هجا به ترتیب با همخوان های[t] و [s] جایگزین می شود. همخوان /w/ در ابتدای واژه با همخوان لبی دندانی [v] جایگزین می شود. البته از آنجا که این همخوان دولبی نرمکامی فقط به صورت آوای میانجی در زبان فارسی کاربرد دارد، پس از شکسته شدن خوشه آغازین /sw/ در ابتدای واژه، همچون یک آوای میانجی عمل می کند و معمولاً جایگزین نمی شود. دو همخوان نرمکامی/k/ و /g/نیز با توجه به نوع بافت یا به همخوان های کامی /c/ و /Š/تبدیل می شوند یا اصلاً جایگزین نمی شوند.