معنی شناسی توزیعی

«تأویل» از موضوعات مهم علوم قرآنی، با کاربردهای متعدد در قرآن و روایات است؛ که در میان آن ها «تأویل قرآن» به سبب ارتباط با حوزه فهم آن جایگاه مهمی دارد. با وجود این که نظریه های متفاوتی در بیان معنی تأویل در قرآن مطرح شده، آثار متعدد معاصر، نشانگر عدم بیان دیدگاهی جامع و تلاش پژوهشگران برای یافتن این معنی است. در پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی، از طریق روش های معنی شناسی جدید، به معنای واژه تأویل در قرآن پرداخته می شود. به این منظور، پس از معرفی اجمالی دیدگاه های مختلف در مورد واژه تأویل در قرآن از دو روش «تحلیل توزیع پیکره ای» و «نظریه شبکه های شعاعی» برای یافتن معنای این واژه استفاده شد. بر اساس روش توزیعی، برای واژه تأویل در قرآن دو معنای کلی «رجوع به یک معیار»، و «منشأ ایجاد یک پدیده» به دست آمد؛ که معنای اخیر، خود به چهار معنا، شامل تعبیر رؤیا (منشأ ایجاد رؤیا)؛ هدف و مراد فاعل (منشأ ایجاد عمل)؛ حقایق وجودی، و مفاهیم الفاظ (منشأ ایجاد قرآن)، گسترش یافته است. در بررسی این واژه با نظریه شبکه های شعاعی نیز، واژه سرنمون «آل»، به معنای «ستون خیمه»، شبکه شعاعی معنا را برای ریشه «أول» شکل می دهد. از دستاوردهای ارزیابی نظریات تأویل با نتایج معنی شناسی واژه تأویل، حذف معنای «عاقبت» از مجموعه معانی ذکرشده برای این واژه است.

معنی شناسی توزیعی، روشی نوساختگراست که برای شناخت معنی، به کاربرد واژگان در متون واقعی توجّه دارد و به کارگیری آن، حدود معنایی یک واژه را در مقایسه با دیگر واژگان مشخص می کند. ازآنجاکه یکی از اهداف معنی شناسی قرآن، شناخت واژگان با توجّه به بافت کاربردی آن هاست، بهره گیری از این روش در قرآن اهمّیّت می یابد. در این پژوهش به منظور معرّفی چگونگی کاربست معنی شناسی توزیعی در قرآن، با روش توصیفی- تحلیلی، گام های پیاده سازی این روش در قرآن، چالش ها و راهکار هایی برای برون رفت از آن، با بررسی یک نمونه موردی تشریح شده است. گام های اجرای روش در قرآن عبارت اند از: تعیین واژگانی برای مقایسه با واژه اصلی، تعیین ویژگی های توزیعی (سوره معادل سند، و عبارت)، پیش پردازش زبانی متن قرآنی و حذف ایست واژه ها، تشکیل بردار بافتی و ماتریس هم وقوعی و وزن دهی عناصر آن، اندازه گیری مشابهت معنایی واژگان و تحلیل آن. مهم ترین چالش های استفاده از روش توزیعی در قرآن، حجم کم پیکره قرآنی، عدم وجود نرم افزار مناسب جهت انجام محاسبات و تفاوت زیاد طول سوره ها در الگوی واژه-سند است. توجّه بیشتر به مبنای روش توزیعی در متن قرآن، عدم استفاده از این روش برای واژگان بسیار کم بسامد و مقایسه نتایج به دست آمده از الگوی واژه-سند و واژه-عبارت، راهکارهایی برای برون رفت از برخی چالش هاست. اجرای روش توزیعی برای ریشه- واژه فرح در قرآن، تفاوت معنای به دست آمده از بافت قرآنی (نزدیک به حوزه معنایی تکبّر)، نسبت به معنای غالبی ذکرشده در لغت نامه ها (شادی) را نشان می دهد.