تفویض

جبر و اختیار، مسأله ای است که از اولین سال های ظهور اسلام، ذهن مسلمانان را درگیر خود کرد و پیدایش نظریات مختلف کلامی را سبب شد. سه دیدگاه اساسی در این زمینه وجود دارند که طبق یکی، انسان مجبور است و بر اساس دیگری، اختیار کامل دارد. سومین نظریه که امامیه ابداع کرده، عبارت است از اثبات توأمان مشیت خداوند و مشیت انسان. طبق این دیدگاه، مشکل تعارض ظاهری مشیت انسان با مشیت خداوند حل شده، اختیار انسان در طول اختیار خداوند، اثبات می شود. تحقیق حاضر که با روش گردآوری کتابخانه ای و پردازش توصیفی- تحلیلی و انتقادی تهیه شده، در پی آن است که از طریق بررسی، تحلیل و نقد این سه دیدگاه کلامی و جلوه آن ها در تفاسیر موجود از آیه 30 سوره انسان (*وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن یشَاءَ الله*)، قول مختار درزمینه جبر و اختیار را عرضه کند و نادرستی اقوال دیگر را نمایان سازد. یافته های تحقیق، حاکی از آنند که مهم ترین انتقاد وارد بر جبریون، نادیده گرفتن حکمت الهی و اساسی ترین ایرادات نظریه تفویض، محدود کردن قدرت و مالکیت خداوند هستند.

تفویض تشریع به پیامبر اکرم (ص)، به معنای دادن اختیار جعل احکام شرعی از جانب خداوند متعال به ایشان است. برخی از مفسران فریقین، ذیل آیاتی نظیر تبیین ذکر، اختصاص حکم به خداوند و آیه 4 سوره نجم، با دیدگاه یادشده مخالفت نموده اند. تحقیق حاضر، آراء این دسته از مفسران را به روش توصیفی و تحلیل محتوا، بررسی کرده و به این سؤال پاسخ داده که نقش پیامبر (ص) در تشریع کجاست؟ یافته ها نشان می دهد که دلایل مفسران یادشده در این مخالفت، تمام نیست؛ زیرا طبق قاعده منطقی «اثبات شیء نفی ماعدا نمی کند»، مبیّن بودن پیامبر (ص(، برخورداری ایشان را از حق تشریع نفی نمی کند. حکم تشریعی و تکوینی نیز به صورت بالذات مختص خداوند سبحان است و منافاتی با تفویض حکم همراه با اذن خداوند و به صورت تبعی به پیامبر (ص) ندارد. افزون بر آن، با دلایلی نظیر آیات فیء، قضای خدا و رسول (ص( وجوب اطاعت از خدا و پیامبر (ص( و نسبت دادن تحریم به خدا و پیامبر(ص (و نیز روایات معتبر تفویض و روایات صحیح السندی که مصدر تشریع را کتاب و سنت می دانند و مصادیق تشریعات ایشان در مصادر تاریخی روایی، اطلاق آیه *إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحى *-در صورت پذیرش اطلاق و عمومیت آن- قید خورده و می توان اختیار تشریع را در موارد محدودی برای ایشان ثابت دانست.

تفاسیر مفاتیح الغیب فخر رازی و روح المعانی آلوسی از تفاسیر برجسته اهل سنت به شمار می روند. «صفات خبری» از مباحث مهم در این دو تفسیر است. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی و ارزیابی دیدگاه دو مفسر در موضوع تأویل و تفویض صفات خبری است که به روش تفسیر تطبیقی انجام شده است. یافته های این مطالعه نشان می دهد که سخن فخر رازی در موضوع موردبحث گوناگون است: گاه تفویض توأم با تأویل را می پسندد، گاه تأویل را مردود می داند و در مواردی، ضمن پذیرش وجوب تأویل، با تفویض مخالفت می کند. مجوز تأویل از دیدگاه او حکم عقل به ضرورت آن در جایی است که عقل معنای وضعی واژه قرآنی را نپذیرد. آلوسی در این موضوع تابع فخر رازی نیست. آلوسی بیشتر به سلفیان تمایل دارد و جانب تفویض را ترجیح می دهد و تأویل را مشروط به تأیید سلف، هماهنگی با زبان و ادبیات عرب و ضرورت دفع شبهه می داند. این نشان می دهد که اعتبار عقل و نقل نزد آن دو متفاوت است و هر دو مفسر تأویل برخی آیات را، با شدت و ضعف، پذیرفته اند.

با ورود نخستین نخبگان شیعه یعنی اشعریان به قم، رفتارهایی در دو گونه هم گرایی و واگرا در قبال دیگر شیعیان پدید آمد؛ اما از سال 202 تا 256ق الگوی رفتاری نخبگان دچار چرخش شد. رفتارهای هم گرا و واگرا در مناسبات درون مذهبی نخبگان قم روبه افزایش نهاد. به علت فزونی یافتن این رفتارها در بین نخبگان قم، بستر مناسبی را برای پژوهش فراهم کرد تا با بهره گیری از اسلوب های گونه شناسی، فراوانی سنجی و نیز همبستگی سنجی، تأثیر رویکرد کلامیِ تفویض بر رفتارهای نخبگان قم ارزیابی شود. یافته ها نشان داد که میان رویکردهای تفویض و رفتارهای نخبگان قم ارتباط معناداری وجود دارد. بیشترین رفتارهای هم گرایانه و واگرایانه به ترتیب در زمینه های تفویض آفرینش، آسمان و زمین، سرنوشت بندگان، امر دین و روزی بروز یافت. تطور زمانی این رویکردها نشان داد که تفویض امر دین از سال 248ق بازتولید شد که گسترش آن به عنوان تدبیری ازسوی نخبگان قم برای مقابله با رویکردهای گوناگون تفویض بود. ازسوی دیگر، گروه بندی شدید درباره شیعیان همسو با جریان واقفه به رهبری محمد بن سنان نشان دهنده برخورد این جریان با قمی ها بود. سرانجام، هم گرایی نخبگان قم در قبال رویکرد تفویض ابن سنان منجر به تسلط این رویکرد بر جامعه نخبگان قم شد.