جنود عقلی

از مهم ترین مبانی اخلاق اسلامی و عرفان عملی، انسان شناسی است. در سنت دینی و از حیث سلوکی میتوان برای انسان شناسی ساختار خاصی تصویر کرد؛ حقیقت قلبی که هویت ملکوتی انسان است، از وجه الهی تا وجه جسمانی امتداد یافته و دو منطقه نفسانی و روحانی دارد. هریک از این دو منطقه نیز دو صنف جنود به معنای جنود خصالی و دو گونه اطوار به معنای مراتب نفس دارند. منطقه نفسانی، منطقه سفلای حقیقت قلبی است که امیال حسی و نفسی بر آن حاکم اند، در آن جنود جهلی قرار دارد و دو طور طبعی و نفسی، یعنی نفس نباتی و حیوانی استقرار یافته اند. منطقه روحانی، منطقه علیای حقیقت قلبی است که با خدای صمد ارتباط مستقیم دارد، در آن جنود عقلی قرار دارد و دو طور روح و سرّ، یعنی نفس قدسی و نفس الهی استقرار یافته اند. البته مرکز این حقیقت و مرز این دو منطقه، طور عقل و قلب اند که دو حیث یک طورند.

فلسفه علم سلوک پس از پرسش از چیستی مبدأ عمل سلوکی در انسان، به عقل سلوکی می رسد. لیک عقل سلوکی چیست؟ چگونه مبدأ عمل سلوکی است؟ بدین جهت این نوشته، نخست به نگاه حکمای الهی به جایگاه عقل عملی در وادی سلوک توجه می دهد. آنگاه به نگاه عارفان به ویژگی های عقل عملی در سلوک می پردازد. سپس جایگاه سلوک را در نظریه قانون اخلاق استاد علی عابدی شاهرودی تشریح می کند. آنگاه به روش تحلیلی و بر پایه داده های فلسفی و عرفانی و دینی آن بزرگان به تبیین ماهیت و اقسام و مراتب عقل سلوکی می پردازد و در ماهیت، آن را عقل شناختاری - انگیختاری دانسته که دارای معرفتی با خاصیت عملی – سلوکی است و به واقعیت های سلوکی موجود در حقیقت قلبی تعلق می گیرد. در کنار این تعریف به نه مسأله جهت تبیین موضوع مقاله پرداخته و از حقیقت قلبی و منطقه روحانی و جنود خصالی و عقلی، اقسام عقل سلوکی سخن گفته و مراتب عقل سلوکی را که عبارتند از تجلیه، تخلیه، تحلیه، تعلیه و فنا، تبیین کرده است