پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

هدف پژوهش پیش رو، بررسی هویت دانش آموزی بین دانش آموزان دختر دبیرستانی دهه ۱۳۸۰ در شهر اندیشه است. پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای مضمون محور انجام شده است. جامعه پژوهش را دخترانی تشکیل داده اند که دوران تحصیل دبیرستان خود را در دهه۸۰ شمسی و در مدارس اندیشه گذرانده اند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۳ نفر و نمونه گیری هدفمند تا اشباع داده گردآوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار MAXQDA و طی مراحل کدگذاری باز، استخراج مضامین و تفسیر، صورت گرفت. پژوهش نشان می دهد که از یک سو ارزش های مادی و نابرابری اجتماعی تقویت و از سوی دیگر ارزش های مذهبی و آرمانی تضعیف شده اند و این تغییرات بر انتظارات، نقش ها و تصور از هویت دانش آموزی اثرگذار بوده است. دانش آموزان این نسل در روایت های خود مدرسه را نه فقط نهادی آموزشی، بلکه عرصه ای می بینند که انتظارات خانواده (عمدتاً در قالب اقتدار و تصمیم گیری بالابه پایین)، سازوکارهای مدرسه (روش های آموزشی، سیاست های انضباطی)، گروه همسالان و تأثیر رسانه های نوظهور را هم زمان و حتی متعارض تجربه می کنند. داده ها حاکی از آن است که دانش آموزان اغلب حضور خود را در تصمیم گیری های خانوادگی کم رنگ توصیف می کنند و احترام به والدین را بیشتر در قالب تمکین و فاصله نسلی می بینند. نقش مدرسه - خانواده مبتنی بر انتظار موفقیت تحصیلی و نه الزاماً مشارکت یا گفت وگوست. در بُعد روابط اجتماعی و دوستی، تحول نقش گروه های همسال و فشارهای آموزشی پررنگ شده و هم زمان با گسترش رسانه های جمعی و فناوری، چالش های جدیدی برای هویت یابی پدید آمده است. تحلیل مضمون مصاحبه ها نشان می دهد که هویت دانش آموزی دهه۸۰، برآیند تعامل پیچیده میان انتظارات نهادی، مناسبات خانوادگی، الگوهای فرهنگی و تجربه های فردی است و فاقد یک الگوی ثابت و قابل تعمیم به نسل های قبل و بعد است. 

شناخت مخاطب - زائرین نوجوان به عنوان یکی از گروه های محوری در مخاطب شناسی برنامه های زیارت، از ملزومات مقدماتی خدمت رسانی صحیح و اثربخش به ایشان و فعال کردن هر چه بیشتر ظرفیت های هویت آفرین و انسجام بخش زیارت است. پژوهش حاضر به طور خاص به مطالعه انگاره های مخاطب - زائرین نوجوان از زیارت در حرم مطهر رضوی پرداخته است؛ به این صورت که با استفاده از روش پدیدارشناسی انگاره و تجربه زیسته زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت، امام رضا (ع) و زندگی ایشان، حرم مطهر و برنامه های آن، انگاره نسبت به خادمین و تفریح در مشهد موردمطالعه قرار گرفته است. مجموع یافته های حاصل از این پژوهش در وجوه اشتراک و افتراق انگاره مخاطب زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت را می توان در نسبت با دو مؤلفه کلی «انگاره عاطفه محور از انسان کامل» - بامعرفت حداقلی نسبت به جایگاه امامت و خاصه امام رضا علیه السلام - و «بازتعریف زیارت در چارچوب شخصی» - با فردی و ذوقی شدن مناسک و فاصله گرفتن از انگاره سنتی غالب درگذشته، خلاصه نمود. بر همین اساس تقویت بعد شناختی و معرفتی نسل جدید نوجوانان از امامت و به طور خاص امام رضا علیه السلام با تصویرسازی جامع از شخصیت و سیره حضرت رضا علیه السلام و تقویت زمینه های مشارکت نوجوانان در برگزاری آیین ها و خدمات زیارت از جمله پیشنهاداتی است که می تواند موردتوجه سیاست گذاران حوزه زیارت و نوجوان در آستان قدس رضوی قرار گیرد.

در سال های اخیر، بازنمایی نژاد، اقلیت و جنسیت با در دست گرفتن استراتژی تنوع و مأموریت های صلح طلبانه و بشردوستانه در تولیدات شرکت های جهانی تولید انیمیشن رشد قابل توجهی داشته است. انیمیشن هایی که شخصیت های اصلی شان از نسخه امریکایی - اروپایی باربی ها و شخصیت های غربی و بی نقص فاصله گرفته و در عوض به دنبال نمایش رنگین پوستان، دختران ناکافی و قهرمانان معمولی هستند. در این تولیدات، مضامین پسااستعماری برجسته ای وجود دارد که در تناقض با مأموریت های تعریف شده این شرکت های جهانی است. استعمار جدید غرب به واسطه تولیدات رسانه ای به ویژه سینما و ذیل آن انیمیشن، در همین مأموریت تعریف شده است. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، هشت انیمیشن سینمایی «شش ابرقهرمان»، «درون بیرون»، «زوتوپیا»، «روح»، «کوکو»، «افسون»، «قرمزشدن» و «عناصر» را با رویکرد پسااستعماری، مشاهده، مطالعه و تحلیل کرده و به این نتیجه رسیده است که هفت مقوله پسااستعماری «مهاجرت»، «هویت ترکیبی»، «سلطه»، «دیگری سازی»، «مقاومت» «الگوسازی» و «نژاد، اقلیت و جنسیت»، مضامین پسااستعماری این انیمیشن ها را شکل می دهند.

در عصر حاضر، فضاهای مجازی و دیجیتال به بخش جدایی ناپذیر از زندگی گروه سنی نوجوانان و جوانان تبدیل شده است. ارزش صنعت بازی به میلیاردها دلار افزایش یافته است و بازیکنان چیزی حدود سه میلیارد ساعت در هفته را صرف بازی کردن می کنند. افراد به روش های مختلف می توانند بازی را تجربه کنند: روی تلفن های همراه خود، صفحه تلویزیون، وب سایت ها، واقعیت مجازی و حتی شبکه های اجتماعی. گستره پلتفرم ها، کانال ها و ژانرهای ارائه شده برای انواع مختلف بازیکنان بسیار زیاد است و به نظر می رسد صنعت بازی برای تبدیل کردن بازی ها به یک روند اصلی در حوزه سرگرمی، محدودیت ها را شکسته است. یکی از مکان های مهم گیم نت ها هستند که به عنوان محیط هایی که امکان دسترسی به بازی های ویدئویی را فراهم می کنند، نقش مهمی در شکل گیری رفتارها و نگرش های آنان ایفا می کنند. این مطالعه با استفاده از داده های جمع آوری شده از ۵۲۰ شرکت کننده از شهر تهران، به تحلیل تأثیرات مثبت و منفی این فضاها بر روی مهارت های اجتماعی، عملکرد تحصیلی و سلامت روانی کودکان و نوجوانان می پردازد. نتایج نشان می دهند که نظارت والدین و کیفیت تعاملات اجتماعی می توانند تأثیرات منفی بازی های رایانه ای را کاهش دهند. همچنین، یافته ها حاکی از آن است که بازی های ویدئویی می توانند به بهبود مهارت های حل مسئله کمک کنند، اما مواجهه با محتوای خشن و تجربه های منفی در گیم نت ها می تواند تأثیرات منفی بر سلامت روانی و رفتار اجتماعی افراد داشته باشد. این پژوهش به بررسی تأثیر فضای گیم نت ها بر رویکرد تربیتی کودکان و نوجوانان می پردازد.

این پژوهش باهدف بررسی تجربه زیسته فضای کار اشتراکی مادران و کودکان «کاما» در مساجد انجام گرفته است. پژوهش به صورت کاربردی، کیفی و با استفاده از روش گراندد تئوری اجرا شد تا درک و برداشت مادران درباره استفاده از فضای کار اشتراکی مادر و کودک «کاما»، بررسی شود. همچنین در این تحقیق بررسی می شود تا چه اندازه «کاما» با حضور در مساجد، موفق به ایجاد بستری برای رشد و تعالی خانواده و ارتقای سطح فرهنگی و اجتماعی محلات می گردد. نمونه گیری به صورت هدفمند و با انجام مصاحبه های عمیق با 15 نفر از افرادی که این زیست بوم را مستقیماً تجربه کرده اند، انجام شده است. ازجمله عوامل علی و زمینه ای، چالش های اجتماعی و فرهنگی مادران، تأثیرات محیطی بر رشد و توسعه کودکان و نیاز به ایجاد محیط های حمایتی برای مادران و کودکان است. راهبردها شامل شناسایی و بهبود استراتژی ها و مداخلات برای حمایت از مادران و کودکان، بهبود و طراحی فضاهای مساجد به منظور تسهیل فعالیت ها برای مادران و کودکان و تقویت فرهنگ مشارکت است. برقراری فضاهای کار اشتراکی مادر و کودک «کاما» در مساجد، سبب بهبود در فرایند جذب مخاطب برای مسجد، افزایش مشارکت های اجتماعی مادران، تثبیت و رشد علاقه به مسجد و فرهنگ اسلامی در دل کودک و بهبود کیفیت زندگی مادران و کودکان شده است. این عوامل، راهبردها و نتایج می توانند زمینه ساز توسعه و بهبود مشارکت اجتماعی و فرهنگی مادران و کودکان در مساجد و محله های مختلف باشند.

با گسترش فزاینده شبکه های اجتماعی، نگرانی ها در مورد تأثیر آن ها بر رفتار نوجوانان، به ویژه درزمینه خشونت، افزایش یافته است. اگرچه تحقیقات زیادی در مناطق شهری انجام شده، اما تجربه نوجوانان روستایی در مناطق محروم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش به بررسی تجربیات نوجوانان روستای زلیخا از تأثیر شبکه های اجتماعی بر رفتارهای خشونت آمیز می پردازد. روش پژوهش، به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. شرکت کنندگان شامل ۲۴ نوجوان ۱۳ ساله (۱۰ دختر و ۱۴ پسر) از روستای زلیخا در استان قزوین بودند که به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته جمع آوری و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. تحلیل داده ها منجر به استخراج شش مضمون اصلی شد: ۱. عادی سازی خشونت از طریق الگوبرداری از محتوا، ۲. تبدیل فضای مجازی به عرصه ای برای درگیری و قلدری، ۳. نقش محوری نظارت و هدایت خانوادگی، ۴. نقش دوگانه حمایت اجتماعی و همسالان، ۵. تشدید اضطراب و تنهایی ناشی از مقایسه اجتماعی و ۶. تأثیر تشدیدکننده محرومیت جغرافیایی و کمبود امکانات. یافته ها نشان می دهند که شبکه های اجتماعی در بافت یک جامعه روستایی محروم، می توانند به عنوان یک عامل خطر برای تقویت نگرش ها و رفتارهای خشونت آمیز عمل کنند. بااین حال، این تأثیر در سایه متغیرهای میانجی قدرتمندی مانند نظارت فعال والدین و حمایت اجتماعی قابل تعدیل است. این پژوهش بر ضرورت تدوین برنامه های آموزشی سواد رسانه ای بومی و مداخلات خانواده محور برای این بافت های خاص تأکید می کند.