درخت حوزه‌های تخصصی

یکی از مهم ترین شبهات مطرح شده در حوزه کلام امامیه، ادعای ساختگی بودن مذهب اثنی عشریه بر پایه غیبت امام دوازدهم (ع) است. بر اساس این انگاره، امام دوازدهم شخصیتی تاریخی و موجود نبوده و ادعای ولادت و غیبت وی، صرفاً ابزاری برای جلوگیری از فروپاشی مذهب امامیه پس از وفات امام حسن عسکری (ع) تلقی شده است. این دیدگاه، مکتب اثنی عشری را نه استمرار منطقی و تاریخی اندیشه امامت، بلکه پدیده ای نوظهور، بحران زده و مبتنی بر جعل مذهبی می داند. پرسش محوری در این تحقیق آن است که: آیا ادعای غیبت، صرفاً توجیهی تاریخی برای پرکردن خلأ جانشینی بوده و عنوان «اثنی عشریه» بعداً و به شکل تصنعی در پاسخ به این بحران شکل گرفته است؟ چالش اصلی نیز در تمایز میان روایت تاریخی درون مذهبی و نگاه انتقادی برون مذهبی به این رخداد نهفته است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی تحلیلی بوده و با استفاده از منابع کتابخانه ای، داده ها و مستندات تاریخی و روایی جمع آوری و مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش بر اساس منابع تاریخی و روایی معتبر، نشان می دهد که اعتقاد به وجود امام دوازدهم و انتظار غیبت او، در میان شیعیان از قرن دوم هجری ریشه داشته و در کلام ائمه پیشین (ع) نیز اشاراتی روشن به غیبت، قیام و استمرار امامت در دوازده امام دیده می شود. همچنین تحلیل زمینه های اجتماعی، سیاسی و امنیتی دوران عباسی، به ویژه در عصر امام عسکری (ع)، امکان پنهانی بودن ولادت امام دوازدهم را قابل تبیین می سازد. افزون بر آن، وجود آثار حدیثی، رجالی و کلامی متقدم، مؤید آن است که غیبت یک واکنش اضطراری بوده و نه مذهب اثنی عشریه محصول یک بحران، بلکه نتیجه ی روندی باورمندانه، مستمر و معطوف به آموزه های دینی در بستر تاریخ اسلام است.

ایجاد تمدن نوین اسلامی و زمینه سازی ظهور حضرت مهدی(عج) نیازمند انسان هایی است که به منظور برپاداشتن حکومت جهانی آن حضرت، پرورش یافته و برای سربازی و خدمت در آن عصر آماده شده باشند. اما بدیهی است که تربیت چنین انسان هایی در دانشگاه ها و مراکز علمی کنونی با الگوهای رایج آموزشی به عاریت گرفته شده از تمدن غربی امکان پذیر نیست. دانشگاه تراز اسلامی به دنبال پرورش انسان و تولید فکر، علم، فناوری و نوآوری به عنوان قلب تپنده تمدن نوین اسلامی و زمینه سازی ظهور حضرت حجت ارواحنافداه است. پرورش انسان در این دانشگاه به یک الگوی تربیتی همه جانبه و منسجم نیازمند دارد. هدف اصلی تحقیق حاضر طراحی الگوی تربیت سربازان عصر ظهور مبتنی بر منظومه فکری امامین انقلاب اسلامی در دانشگاه تراز اسلامی است. برای رسیدن به این هدف از روش کیفی«تحلیل مضمون» استفاده شده و با استخراج 1729 مضمون اولیه، الگویی مشتمل بر سه بُعد، هفت مؤلفه و 39 شاخص، تدوین گردیده است. یافته های این تحقیق نشان می دهد الگوی تربیت سربازان عصر ظهور متشکل از اصول کلی (شامل استادمحوری، مدیریت علمی و انقلابی، تربیت هدفمند و جذب هدفمند و به روزرسانی مستمر)، ساحت ها(شامل ساحت های تربیت فکری و اعتقادی، تربیت فرهنگی و اخلاقی، تربیت علمی و مهارتی)، و ارکان(شامل استاد و معلم، رشته، دوره، متن و محتوا، تشکل های انقلابی و فضا و محیط) است.

فطرت الهی و معنوی در انسان، وجه تمایز آدمی با حیوان است که با نفخه ی روح الهی در کالبد جسمانی اش، مفتخر به خلعت جانشینی خدا در زمین و مسجود فرشتگان گردید و مدال شایستگی ارتباط با خدا را دریافت نمود. همین رابطه معنوی با مبدأ قدرت «الله» رمز و راز بقاء، تفوق و قدرتمندی و اقتدار جبهه مقاومت بر جبهه استکبار و صهیونیزم جهانی است؛ بنابراین؛ شکوفایی آن بذر معنوی و فطری وجود انسان، با معنویت قرآنی و تقویت، تعمیق و استحکام بخشی آن در جبهه های مقاومت، امری حیاتی و وضعیت سنجی آن، از ضروریات است. براین اساس، پژوهش حاضر در صدد است تا شاخصه ها و کارکردهای معنویت قرآنی را بامطالعه کتابخانه ای و روش تحلیلی _ توصیفی و استدلالی، از منظر قرآن و امامین انقلاب، استخراج و تبیین نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد که معرفت عقلانی، ایمان ولایی و ولایت مداری، دشمن شناسی، تقوا و التزام عملی به حدود الهی از جمله شاخصه های معنویت قرآنی در جبهه مقاومت است. از طرفی، دارای کارکردهایی در جبهه مقاومت است که؛ بن بست شکنی، بصیرت افزایی، توان افزایی، تاب آوری، امداد و نصرت یابی الهی، امیدافزایی و ریسک پذیری بالا  از جمله آنهاست که نتیجه حتمی آن، اقتدار، تاب آوری، رعب افکنی، شکست ناپذیری و الگو شدن برای دیگر نیروهای مبارز دنیا در برابر صهیونیزم جهانی است.

انقلاب اسلامی ایران، نقطه عطفی در تاریخ معاصر است که نه تنها تحولی عمیق در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور ایجاد کرد، بلکه بیداری اسلامی را در سطح جهانی رقم زد و الهام بخش ملت های بسیاری برای مقابله با ظلم و استکبار جهانی شد. در منظومه تربیتی اسلام، ادعیه مأثور از معصومان (ع) جایگاه ویژه ای در تبیین آرمان های انسانی و الهی داشته اند. در این میان، دعای عهد با تأکید بر مفاهیمی مانند تجدید بیعت با امام عصر (عج)، نصرت و یاری، امید به آینده، مبارزه با ظلم، عدالت خواهی، انسجام اسلامی، روحیه ایثار و شهادت طلبی و التزام به ولایت، نقش مؤثری در احیای فرهنگ انتظار و تعمیق گفتمان مهدویت ایفا می کند. نوشتار حاضر با روش توصیفی -تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای، نقش مؤلفه های محوری دعای عهد در شکل گیری و تداوم انقلاب اسلامی و ارتباط آن با مقوله ظهور را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که این مؤلفه ها می توانند بسترساز تحقق وعده های الهی و زمینه ساز شکل گیری جامعه ای آرمانی بر مبنای عدل جهانی باشند.  

بهره مندی از امام معصوم (ع) به صورت مستقیم در عصر ظهور تفاوت اساسی با زمان محرومیت از حضور معصوم در زمان غیبت دارد و نقش آفرینی مجزایی در همه ابعاد زندگی انسان ایفا می کند. عصر غیبت یا دوره آخرالزمان دوره ای است که پیدایش بدعت ها در دین و شعائر دینی به اوج می رسد؛ بدعت هایی که آنچنان در بطن سنت ها و اصالت های اسلامی نفوذ می کنند که بسیاری از دین داران به هیچ روی گمان بدعت بودن آنها را نخواهند داشت. نبود امام معصوم (ع) در میان امت اسلامی و هادی و راهنما اثرات قابل توجهی در فهم و استنباط مسلمین از مسائل دینی ایجاد می کند. براساس آیات و روایات، وضعیت دینداری مسلمین در عصر غیبت دستخوش انحرافات و بدعت هایی می شود که اصلاح آن فقط به دست امام معصوم (ع) شدنی است. فراموش کردن سنت های رسول خدا (ص) و برداشت های ذوقی و شخصی از احکام اسلامی و معیار قرار دادن منفعت شخصی و گروهی به جای محوریت قرار دادن رضایت خداوند متعال از اتفاقات ناگواری است که در عصر غیبت گریبان گیر امت اسلامی می شود. آخرین حجت و ذخیره الهی با قیام و ظهور خود، وضعیت دینداری مردم را اصلاح کرده و چنان تغییراتی در اجرای احکام الهی ایجاد می کند که مردم گمان می کنند او دین جدیدی را پایه ریزی کرده است. براساس منظومه روایی شیعه، این تفکر و گمان غلط است؛ زیرا مهدی موعود (عج) دین، کتاب، احکام و سنت جدیدی برای مردم نمی آورد، بلکه همان دین جدش رسول خدا (ص) را احیا و بازسازی و دین اسلام را از خرافه، بدعت و انحراف پیراسته می کند. در آن زمان، دین حیات تازه ای می گیرد و مسیر شکوفایی و غلبه بر ادیان دیگر را به سرعت طی می کند.  

جامعه منتظر در اندیشه آیت الله العظمی صافی گلپایگانی ره، جامعه ای الهام گرفته از مبانی اسلامی و مبتنی بر خودآگاهی و دگرآگاهی برای اصلاح رفتارهای اجتماعی و جریان سازی در جامعه جهانی است که در سطوح تحلیل فردی، اجتماعی، دولتی و فراملّی قابل تبیین است. با نگرشی سیستمی به شاخص های سیاسی جامعه منتظر، می توان به پیوند حوزه های زندگی جمعی و معنادهی به رفتار دولت مردان در عرصه ملی و فراملی در قالب پیوند سیاست داخلی و خارجی، پی برد؛ ازاین روی این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که شاخص های سیاسی جامعه منتظر در اندیشه آیت الله العظمی صافی گلپایگانی ره چیست؟ برای پاسخ به این پرسش با اتکا به روش کیفی و کتابخانه ای، این فرضیه مورد بررسی قرار گرفته که مبانی سیاسی جامعه منتظر در اندیشه ایشان عبارت است از: انتظار پویا در عرصه فردی، گفتمان سازی در عرصه اجتماعی، استقلال راهبردی و عدالت سیاسی در عرصه دولتی و جهان گرایی مبتنی بر نفع همگانی با اتکا بر دو تاکتیک وحدت اسلامی و شبکه سازی در عرصه فراملی. تحقق مبانی ذکرشده در سطوح مختلف، زمینه را برای رسیدن نظام های سیاسی عادل و حکمرانی مطلوب با گسترش حاکمیت توحید فراهم می آورد.

اعتقاد به وجود امام معصوم (ع) و حاضر و ناظر بودن او بر اعمال امت و انتظار او برای فراهم آمدن شرایط ظهور، ظرفیت ویژه ای برای انسان مهدی باور فراهم می کند تا به خودسازی و جامعه سازی بپردازد. تحقیق و بررسی تأثیرات مهدی باوری بر عرصه های مختلف حیات بشر می تواند معیار و برنامه عملی برای تطابق رفتاری منتظران آن حضرت باشد تا هرچه بیشتر برای فراهم کردن مقدمات ظهور و نجات بشریت از ظلم و ستم های پیش رو تلاش کنند. در مقاله حاضر با روش توصیفی و با استفاده از منابع روایی و حدیثی، تأثیرات مهدی باوری بر حیات فردی و اجتماعی انسان منتظر را بررسی شد. از یافته های پژوهش حاضر می توان به پیامدهای فردی مانند انگیزه بیشتر برای خودسازی، توکل، اعتماد به نفس و تأثیرات اجتماعی مانند افزایش روحیه تعهد و مسئولیت پذیری، استقامت، مقاومت، ایثار و فداکاری اشاره کرد.  

باور به امام مهدی (عج) و ظهور ایشان تأثیرات عمیقی بر فرآیند خودسازی فردی و اجتماعی دارد. این باور، نیروی محرکه ای است که می تواند به خودسازی اخلاقی، افزایش انگیزه در مسیر رشد و تعالی و تقویت صبر و امیدواری کمک کند. جامعه منتظر با تأسی به امام زمان (عج) می تواند به یک پایگاه علمی و فکری تبدیل شود و در مقابل بدعت ها و انحرافات ایستادگی کند. انتظار فرج و باور به ظهور امام مهدی (عج) امید و انگیزه قوی برای حرکت در مسیر کمال و خودسازی ایجاد می کند. اعتقاد به مهدویت، فرد را به سمت خودسازی اخلاقی و دوری از ناهنجاری ها سوق می دهد. این باور، فرد را به تلاش برای کسب فضایل اخلاقی و دوری از رذایل ترغیب خواهد کرد. انتظار برای ظهور امام زمان (عج)، صبر و استقامت در برابر مشکلات و سختی ها را افزایش می دهد که به فرد کمک می کند تا در مسیر خودسازی با جدیت و پشتکار بیشتری گام بردارد. در فرهنگ مهدوی، انتظار به معنای آمادگی برای ظهور و مبارزه با ظلم و فساد است. این باور، روحیه جهاد و مبارزه با نفس و عوامل بازدارنده در مسیر خودسازی را تقویت می کند. مقاله حاضر با روش تحقیق توصیفی و استناد به منابع کتابخانه ای، رابطه مهدی باوری و خودسازی را بررسی می کند. مهدی باوری، نیروی محرکه قوی برای خودسازی و حرکت به سوی کمال است. این باور با ایجاد انگیزه، امید، صبر و آگاهی، فرد را در مسیر رشد و تعالی یاری می کند.  

این مقاله، به بررسی رابطه بین دو عنصر اساسی قدرت و عدالت در حکومت امام مهدی عج پرداخته و در مقام پاسخ به این پرسش است که مفهوم تعالی به عنوان یک مبنا و راهبرد، چگونه در برقراری عدالت و توزیع قدرت در دوران ظهور امام زمان عج نقش دارد. توجه به این مبنا، امکان تمییز و تفکیک مقوله قدرت و عدالتِ در حکومت امام مهدی عج، با دیگر حاکمیت ها را فراهم می کند و چنین می نماید که در دوران ایشان، قدرت در خدمت عدالت خواهد بود. وجه استخدام قدرت توسط عدالت نیز در حوزه تعالی تعیین شده است؛ افزون بر آن، آنچه درباره عدالت متعالی با عنوان وجه امتیاز با عدالت متعارف آمده، نقش کرامت انسانی است که بُن مایه عدالت متعالی را تشکیل می دهد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استناد به آیات و روایات، به بررسی مؤلفه عدالت سیاسی، امنیتی، قضایی، اقتصادی و فرهنگی پرداخته و هر کدام را در مقام ارکان تشکیل دهنده عدالت متعالی قرار داده است. 

خانواده، اولین سنگ بنای اجتماع است که اصلاح و توجه به آن، اصلاح و پالایش اجتماع را به دنبال دارد. لازم و ضروری است که مؤلفه های خانواده منتظر که درصدد زمینه سازی ظهور امام زمان (عج) است براساس آیات و روایات بررسی شود. خانواده، بهترین بستر برای تأمین نیازهای مادی و روانی شخص و بهترین پایگاه برای برقراری امنیت روانی افراد محسوب می شود. اگرچه خانواده، جامعه ای کوچک است، اما اسلام برای تغییر و پاک سازی جوامع بزرگ تر اهتمام زیادی به سلامت این نهاد داشته است. خانواده مهدوی، خانواده ای است که با داشتن ویژگی هایی خاص و عمل به دستورات الهی نقش مهمی در زمینه سازی برای ظهور حضرت مهدی (عج) و گسترش عدالت در جامعه دارد. خانواده منتظر یا خانواده مهدوی در عرصه های فکری، رفتاری و عاطفی، ویژگی هایی دارد که توجه به آنها در قالب الگوی نسل جوان باعث خیرات و برکات زیادی در اجتماع می شود. ویژگی هایی مانند بینش توحیدی، ولایت مداری، عشق به اهل بیت (ع)، مهرورزی، تقوا، بصیرت دینی، علم آموزی و عمل به دستورات الهی از شاخصه های خانواده مهدوی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی و با استناد به منابع کتابخانه ای درصدد بررسی شاخصه ها و مؤلفه های خانواده مهدوی در عصر غیبت امام عصر (عج) است.  

گفتمان مهدویت در طول تاریخ دست خوش تحولات متعددی شده است. یکی از مهم ترین آسیب های جامعه منتظر، گرفتارشدن در دام مدعیانی است که با ادعای کسب تجربه های دینی و معنوی، زمینه ساز تشکیل فرقه ها و نحله های گوناگون می شوند. یکی از ایشان که بر اساس چنین ادعایی، پایه گذار آیین جدیدی در زمان معاصر شده، «علی محمد شیرازی» است. در زمان محاکمه وی، سلامت روانی او مورد تردید عده ای قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر این است که با واکاوی زندگی شخصی و اجتماعی علی محمد شیرازی، به روش توصیفی و تحلیل روان شناختی، بررسی کند که ادعاهای باب، تا چه حد می تواند در ارتباط با سلامت روان او ارزیابی شود. علی محمد شیرازی که در دامان مکتب شیخیه پرورش یافته بود به کمک فضای خاص سیاسی، اجتماعی و اعتقادی که در آن مقطع تاریخی وجود داشت و با سوء استفاده از عقاید شیعیان، نخست مدعی بابیت شد و در طی دو سال آخر عمرش، ادعاهای مهدویت، نبوت و الوهیّت کرد. یافته های این پژوهش که بر اساس تحلیل روان شناختی علی محمد باب و ناظر به مستندات و شواهد تاریخی است، نشان می دهد که وی مشکوک به دو مورد از بیماری اختلال شخصیت اسکیزوتایپی و اختلال شخصیت ضد اجتماعی بود؛ درنتیجه، باورمندی به هر نوع از ادعاهای وی و تأثیرپذیرفتگان از او، با توجه به مسئله اختلالات شخصیتی علی محمد شیرازی، امری غیر معقول است.

معرفت امام زمان (عج) یکی از ارکان اساسی اعتقادات شیعه است که در پایداری ایمان ، هدایت خانوادگی و تحقق جامعه منتظر نقش محوری دارد. با توجه به شرایط دوران غیبت و اهمیت حفظ پیوند اعتقادی با حجت خدا ، خانواده که نخستین نهاد تربیتی است مسئولیت عظیمی در انتقال و تقویت این معرفت دارد. مقاله حاضر با رویکرد پژوهشی ، راه کارهای قرآنی ، روایی ، تاریخی و تربیتی برای تقویت شناخت امام عصر (عج) در خانواده را بررسی و نقش اساسی والدین ، فضای فرهنگی خانه و آموزه های دینی در شکل گیری باور مهدوی را تبیین می کند. استفاده از آیات قرآن ، احادیث اهل بیت (ع) ، نمونه های تاریخی و تجارب تربیتی معاصر از ویژگی های تحقیق حاضر است. نتایج پژوهش نشان می دهد که تقویت معرفت امام زمان (عج) در خانواده نه تنها نیازمند آموزش و تذکر مداوم است ، بلکه به الگوی عملی والدین ، ارتباط با منابع اصیل دینی ، و بهره گیری از الگوهای موفق تاریخی نیز وابسته است .  

جریان منصور هاشمی خراسانی، یکی از جریان های نوظهور در عرصه مهدویت است که حکومت را از مرتبه های انحصاری معصوم می داند و فرقی میان زمان غیبت و حضور معصوم× قایل نیست؛ بر همین اساس، تمام حکومت ها، ازجمله حاکمیت فقیه را از مصداق های حکومت های طاغوتی دانسته و به تقابل با آن پرداخته است، که در این پژوهش از مبانی نظری، نقش این جریان در تقابل با حاکمیت فقیه، مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. روش داده پردازی در این پژوهش توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات به روش کتاب خانه ای و بهره گیری از فضای اینترنت بوده است. یافته های به دست آمده حکایت از آن دارد که این جریان در گستره نظری اعم از عقل و نقل به دو روش اثباتی و سلبی، با نمایش ادله عقلی و نقلی اقدام به تثبیت مشروعیت جریان و نفی حاکمیت از فقیه عمل کرده و به تقابل با حاکمیت فقیه پرداخته است.

جریان ها، بسان حرکت هایی که در جامعه بر پایه معیارهای ویژه ای شکل گرفته و دگرگونی هایی را با خود به همراه دارند، بنیان هایی دارند که بررسی و تحلیل آنها کمک شایانی به تحلیل و نقد هر جریان می کند. شناسایی بسترها و زمینه های شکل گیری پدیده انحراف در مهدویت به مثابه جریان، می تواند در پیشگیری و جلوگیری از گسترش هر یک تأثیرگذار باشد. بررسی ها، گویای آن است که تاکنون به نقش و جایگاه تحریف در روایات مهدویت در جریان های انحرافی، در گستره مباحث مهدویت کمتر پرداخته شده است؛ بر پایه همین بایستگی، در این نوشتار به بررسی جایگاه تحریف لفظی و معنوی در جریان های انحرافی معاصر پرداخته شده است. نگارنده در این نگاشته تلاش کرده با بازنمایی شماری از تحریف های انجام شده، جایگاه تحریف را در شمار جریان های انحرافی بررسی نماید. نتیجه به دست آمده اینکه در میان همه عوامل شکل گیری و استمرار جریان های انحرافی، پدیده تحریف اعم از لفظی و معنوی نقشی کلیدی داشته است.

برخورد منطبق با موازین اسلامی با جریان های انحرافی مهدویت برای تنوع بسیار زیاد آنها، یکی از مسئله های فقهی مشکل است و برای حل این مشکل، انجام موضوع شناسی فقهی جامع و فراگیر ضروری است؛ زیرا بدون آن، شناخت نوع موضوع و مسئله های و عناوین فقهی منطبق بر آنها ممکن نیست؛ براین اساس موضوع این مقاله، شناخت روشی جامع برای موضوع شناسی فقهی فرقه ها و جریان های انحرافی مهدویت است. که در پی شناخت چگونگی و مراحل انجام موضوع شناسی فقهی در مورد این فرقه ها و جریان ها است. ضرورت این مقاله بر اساس لزوم پاسخ گویی و ضرورت شناخت مسئله های فقهی در مواجهه با فرقه ها و جریان های انحرافی مهدویت، آشکار است. روش تحقیق در این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با رعایت حجیت و اعتبار فقهی، با معیار ظهور عرفی انجام شده و هدف از این تحقیق، هدایت گری در کشف جامع مسئله های فقهی مربوط به فرقه ها و جریان های انحرافی مهدویت است تا پژوهش های فقهی در موضوع شناسی فقهی این فرقه ها و جریان ها به طور جامع و فراگیر انجام شود. نوآوری این مقاله، عرضه روش تحلیل جامع بر پایه سه بُعد وجودی هر موضوع است که بر اساس آن هر فرقه ای با توجه به اهداف تشکیل دهنده، محتوا و ارکان تشکیل دهنده و پیامدهای اش مورد شناسایی فقهی می شودتا معلوم شود دارای چه عناوین فقهی و چه احکامی است.