حمید عبداللهیان

هدف این مقاله تحلیل و تبیین پیامدهای عضویت زوجین ایرانی در فیس بوک و آثار و پیامدهای آن بر حریم خانوادگی در ایران است؛ به عبارت دیگر، مسئله اصلی این پژوهش ناظر بر این پرسش است که عضویت و کاربرد یک شبکه اجتماعی فراگیر همچون فیس بوک چگونه می تواند چالش هایی را برای ثبات نظام خانواده در ایران به ویژه در حوزه هنجارهای حریم خانواده ایجاد کند؟ گذشته از این، قصد ما این است که به این پرسش پاسخ بدهیم که آیا فیس بوک به تنهایی تعیین کننده است یا عوامل دیگری در وقوع این دگرگونی دخیل هستند؟ در این پژوهش، از نظریه نظام های خانواده برای سامان دادن به تبیین مقدماتی و نظری پرسش و هدایت پژوهش استفاده شده است اما تدوین نظام نظری را به بعد از تحلیل ها موکول کردیم. به همین دلیل، برای فهم عمیق تر و کشف دلالت های حاکم بر پیامدهایی که استفاده از فیس بوک بر حریم خصوصی دارد، روش شناسی کیفی از نوع نظریه زمینه ای را به کار برده ایم. پس از جمع آوری داده ها به کمک روش های مصاحبه گروهی آنلاین، مصاحبه فردی آنلاین و نیز مصاحبه گروهی چهره به چهره، یافته ها به کمک رویکرد نظریه زمینه ای تحلیل شده اند. بر اساس شواهد به دست آمده، فیس بوک، در تحول حدود خانواده ایرانی به منزله شرایط زمینه ای یا تسهیل گر عمل می کند و نمی توان این شبکه اجتماعی را به تنهایی عامل تحولات خانواده در ایران قلمداد کرد. گذشته از این، طیفی از عوامل فردی تا دگرگونی های کلان اجتماعی در تحول نظام خانواده ایرانی از منظر شفاف شدن حدود خانواده و تغییر تصور سنتی از حریم خانواده دخالت دارند. این نیز بخشی از دستاورد نظری این مقاله خواهد بود.

زمینه: در یکی از گونه های روایت جمعی، راوی با وجود بهره گیری از زاویه دید سوم شخص، بازتاب دهنده صدای جمعی است. داستان ترس و لرز نوشته غلام حسین ساعدی نمونه ای شاخص از این الگوست؛ در حالی که کانون روایی در این اثر برون داستانی است، راوی با موضع گزینی خاص خود، در بافت تعاملات اجتماعی و فرهنگی گروه ادغام می شود و نوعی هم سویی با آن ها را بروز می دهد. اهمیّت این مطالعه در تحلیل سازوکارهایی است که بدون به کارگیری ضمیر اوّل شخص جمع، امکان برساخت جمع محور روایت را فراهم می آورند و هم زمان هویت های گروهی را بازنمایی می کنند. در چارچوب نظری پژوهش، عناصر روایی در پیوند با مفاهیم جامعه شناختی چون دیگری و جامعه بسته بررسی می شوند. روش: روش کار توصیفی–تحلیلی است و با تمرکز بر کنشگری و هم داستانی راوی، نام گذاری های سوگیرانه، درون مایه سازی فضا، بازنمایی حافظه جمعی و بازتاب باورپذیر شایعات، نشان می دهد که صدای روایت با حفظ بی طرفی ظاهری، در بازتولید گفتمان های جمعی مسلط نقش ایفا می کند. یافته ها: جمع بودگی در یک روایت را می توان به دو صورت فهمید: از طریق راوی جمعی یا از طریق داستانی که درباره یک گروه است. ۱. داستان «ترس و لرز» در دسته دوم قرار می گیرد. ۲. اگرچه داستان به شکل سوم شخص روایت می شود، راوی با شخصیت ها هم راستا است و دیدگاه و حافظه جمعی آن ها را به اشتراک می گذارد. ۳. صدای روایی از طریق نام گذاری های سوگیرانه، درون مایه سازی فضایی و هم راستایی با دیدگاه شخصیت ها، همبستگی گروه را بازنمایی می کند.۴. با تسهیل غیرمستقیم اعتبار شایعات و اجتناب از قضاوت آشکار، راوی گفتمان جمعی گروه را تقویت می کند. ۵. بنابراین، راوی سوم شخص روایت جمع محوری ایجاد می کند که به طور غیرمستقیم از مواضع جمعی شخصیت ها حمایت می نماید. بدین ترتیب یافته ها نشان می دهند این شکل از روایت جمعی سوم شخصی می تواند افق های تازه ای برای کاربست نظریه های روایت جمعی و تحلیل گفتمان های گروه بنیان در ادبیات معاصر فارسی بگشاید.