پرستو رحیمی

عصر قاجاریه نقطه عطفی در تاریخ ایران به شمار می رود. دوره ای که در آن آیین های سوگواری ماه محرم از شکلی صرفا مردمی و سنتی به پدیده ای ترکیبی از هویت مذهبی، هنر نمایشی و ابزار مشروعیت بخشی سیاسی تبدیل شد. در این دوره، ماه محرم و مناسک آن فراتر از آیینی مذهبی، به یکی از محوری ترین پدیده های اجتماعی ایران بدل شد و همبستگی اجتماعی را حول محور دین و مذهب ایجاد کرد. این جستار با تکیه بر یادداشت ها و روایت های سیاحان و جهانگردان غربی مانند مادام کارلا سرنا و لیدی مری شیل، به واکاوی نحوه برگزاری این مراسم، تغییرات فضای شهری، عناصر هنری نظیر تعزیه و ابعاد گوناگون اجتماعی آیین های سوگواری در عصر قاجاریه می پردازد. یافته ها نشان می دهد که حمایت شاهان قاجار، به ویژه ناصرالدین شاه، ورود عناصر هنری جدید به سنت دیرینه تعزیه خوانی و روضه خوانی و نیز کارکرد اجتماعی تکیه ها، محرم را به عرصه پیوند میان قدرت سیاسی، توده مردم و هویت شیعی تبدیل کرد. مشاهدات این سیاحان نشان می دهد که جامعه ایران در این ایام دگرگونی ظاهری و رفتاری عمیقی را تجربه می کرده است؛ دگرگونی هایی که از تغییر پوشش عمومی، معماری تکایا و خلق فضای اختصاصی تکیه دولت تا باور به ثواب جمعی، اطعام عمومی، اختلاط طبقاتی عزاداران و بازنمایی شخصیت های اروپایی در تعزیه ها را شامل می شده است.