ستار کهن ترابی

انصراف از جمله عواملی است که مانع شکل گیری اطلاق در متون فقهی است و در مسائل گوناگون کاربرد فراوانی دارد. به ندرت می توان در فقه مسئله ای یافت که در آن بحث از اطلاق مطرح باشد، اما به انصراف یا احتمال آن اشاره ای نشود. فاصله زمانی میان زمان صدور روایات و شرایط امروز از یک سو و تغییرات و نوآوری های موضوعی از سوی دیگر، موجب توجه بیشتر به بحث انصراف و احتمال آن در علم فقه و اصول شده است. سؤال اساسی این است که آیا احتمال انصراف مانع اطلاق است؟ تحقیق پیش رو که به روش تحلیلی انتقادی از منابع کتابخانه ای شکل گرفته نشان می دهد دو دیدگاه عمده در مسئله وجود دارد؛ این دو دیدگاه به دلیل اختلاف در تأثیر احتمال انصراف در ظهور اطلاق کلام شکل گرفته است. برخی محققین معتقدند در نبود قرینه قطعی، اصل اطلاق مانع از تأثیر احتمال انصراف است. این نظریه مبتنی بر این استدلال است که اصل اطلاق، رافع احتمال وجود قرینه است؛ بنابراین با تمسک به اصل اطلاق، ظهور کلام در اطلاق منعقد شده و احتمال انصراف رفع می گردد. دیدگاه دیگر اصل اطلاق را در فرض وجود شک وتردید نسبت به تأثیر قرینه موجود قابل استناد ندانسته و در نتیجه احتمال انصراف را موجب اختلال در اطلاق تلقی می کند بر این اساس احتمال انصراف مخرب ظهور اطلاقی است. بررسی ادله دو دیدگاه و نقد و ابرام آنها نشان می دهد نظریه دوم، یعنی تأثیرگذاری احتمال انصراف در مانعیت ظهور اطلاق، از استحکام بیشتری برخوردار است.