سیده فاطمه نیکوکار

سیاق به مثابه یکی از قواعد فهم و تفسیر قرآن کریم، جایگاهی درخور تامل در مطالعات قرآنی یافته است. این مسئله از صده های نخستین با مباحثی همچون «نظم» و «تناسب» مورد توجه قرآن پژوهان بوده، در عصر حاضر طیف گسترده تری از مسائل همچون کارکرد، نقش و انواع را به خود معطوف کرده است که بحث انواع سیاق، با مواجهه ای غیر ضابطه مند از اندیشمندان این حوزه روبه رو شده است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، در پی پرکردن این خلا، ضمن سامان دادن دیگر نظریات پیرامون انواع سیاق، به ارائه اقسامی با رویکرد قرآن شناختی پرداخته، در این راستا با استناد به کاربردهای صریح قرآن از بخش های این متن الهی، پنج سطح سیاقی: آیه، آیات، سوره، سور و قرآن را تبیین کرده است. این سطوح به منزله لایه هایی درهم تنیده از پیکره قرآن، بستر استخراج معنا از مفاهیم وحیانی و فهم دقیق آن ها را فراهم می-سازد. همچنین مقاله حاضر با بهره گیری از شواهد تفسیری و روایی، کارآمدی هر سطح از اقسام سیاق قرآنی را در رفع ابهامات تفسیری، اصلاح برداشت های نادرست و رسیدن به معناهایی جدید و ژرف نشان می دهد.

موضوع سد ذوالقرنین و سرانجام آن، از مباحث مورد توجه در مطالعات تفسیری و قرآن پژوهی، از دیرباز محل تأمل و مناقشه مفسران و محققان بوده است. این داستان که در آیات ۸۳ تا ۹۹ سوره کهف مطرح شده، ناظر به سه سفر ذوالقرنین است که وی در سفر سوم به ساخت سدی با ویژگی هایی منحصربه فرد مبادرت می ورزد. ویژگی های توصیفی این سد در آیات قرآن، زمینه ساز نظریه پردازی های متعدد و تلاش برای تعیین موقعیت جغرافیایی آن در طول تاریخ شده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای، دیدگاه های قرآن پژوهان درباره این آیات را دسته بندی کرده، با بررسی و نقد آن ها، به تبیین قرائتی مستند و مبتنی بر سیاق متن پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که توجه نداشتن به انفصال آیه ۹۹ از سیاق پیشین، منجر به این برداشت شده است که سد ذوالقرنین تا قیامت باقی خواهد ماند و در این میان، آیه 96 سوره انبیاء نیز به عنوان موید این برداشت ذکر شده است. این درحالی است که تحلیل ساختاری سوره کهف و بررسی سیاق های هفت گانه آن آشکار می سازد که آیه ۹۹ در آغاز سیاقی مستقل قرار داشته، از امتداد داستان ذوالقرنین منفک است. بدین ترتیب، قرآن کریم به تصریح سرانجام سد ذوالقرنین نپرداخته، در این باره سکوت کرده است و استنتاج استمرار آن تا قیامت مبتنی بر قرائتی نادرست از بافت متن است.