پریناز طوطی شیرازی

قرارداد 1919 وثوق الدوله با بریتانیا یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران محسوب می شود. این قرارداد نه تنها باعث افزایش نفوذ بریتانیا در ایران شد، بلکه موجی از مخالفت ها و اعتراضات را در میان مردم و نخبگان سیاسی در داخل و خارج از کشور به دنبال داشت. پس از خاتمه جنگ اول جهانی، انگلیسی ها برای تثبیت نفوذ خود در ایران، در شرایطی که سلسله قاجار در آستانه انقراض قرار داشت ، در مرداد 1298 قراردادی با نخست وزیر وقت ایران وثوق الدوله امضاء کردند. به موجب این قرارداد کلیه تشکیلات نظامی ومالی ایران تحت نظارت انگلیسی ها قرار می گرفت و امتیاز راه آهن و راه های شوسه ایران نیز به آنها واگذار می شد. قرارداد مزبور که ایران را عملاً تحت الحمایه انگلستان قرار می داد با مخالفت شدید افکار عمومی مواجه شد و به تصویب مجلس نرسید. چهره هایی چون مرحوم سید حسن مدرس نقش مهمی در افشای ابعاد این معاهده ایفا کردند. وثوق الدوله با فشار افکار عمومی در تیر 1299 استعفا داد و مشیرالدوله جانشین وی قرارداد را لغو و عذر مستشاران انگلیسی را خواست . در مقاله حاضر سعی شده است با مراجعه به منابع و اسناد و به روش تحقیق تاریخی به تحلیل ادله موافقان و مخالفان قرارداد پرداخته شود. یافته مقاله نشان می دهد، اهداف وثوق الدوله از انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ را باید برآمده از نوعی واقع گرایی سیاسی دانست که بر حفظ دولت، تمرکز قدرت و اصلاح تدریجی ساختارها تأکید داشت. او قرارداد را ابزاری موقت برای عبور از بحران می دانست، نه غایتی دائمی. با این حال، فقدان اجماع ملی، سوءظن گسترده نسبت به نیت های بریتانیا و فضای ملتهب سیاسی، مانع تحقق این اهداف شد و سیاست وثوق الدوله را در عمل ناکام گذاشت.