احمد براریان مرزونی

دانش های ادبیات عرب، به جهت نقشی که در فهم دقیق متون دینی دارند، همواره در کانون توجّه عالمان حوزه بوده اند. با این حال، بی اعتنایی به دانش فقه اللّغه در برنامه آموزشی پژوهشی حوزه طیّ دو قرن اخیر و کم توجّهی پژوهشی به دانش صرف در میان طلّاب علوم دینی، لزوم اهتمام جدّی تر به این دو عرصه ادبی و پر کردن خلأهای پژوهشی مرتبط با آنها را برجسته ساخته است. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد امین مؤمنی، مدرّس، نویسنده و پژوهشگر ادبیات عرب در این مصاحبه با رویکردی نقّادانه به واکاوی جایگاه دانش «فقه اللّغه» در منظومه علوم ادبی و اهداف کلان این دانش می پردازد. مساله اصلی که در این مصاحبه تبیین می شود، خلأهای مهم و آشفتگی روش شناختی در پژوهش های ادبیات عرب، به ویژه در حوزه صرف و لغت است؛ وضعیتی که در آن، مرزهای دقیق دانش هایی چون فقه اللّغه با علم اللغه و زبان شناسی مشخّص نیست و نبود «اصولِ» مدوّن برای استدلال در صرف، لغت و بلاغت، تحلیل ادبی متون دینی را با چالش هایی مواجه ساخته است. اهمّیت و ضرورت این مساله در تأثیر مستقیم آن بر فهم قرآن و حدیث آشکار می شود؛ چه آن که فقدان روش مشخّص برای کشف قواعد و تحلیل متون دینی می تواند به برداشت های نادرست از آیات و روایات یا تولید قواعد ناهمخوان با این متون بینجامد. بر این اساس، مصاحبه پیشِ رو، چیستی، اهداف و ضرورت های پژوهشی دانش فقه اللّغه را مورد سؤال قرار داده و چگونگی جهت دهی به پژوهش های این عرصه برای رفع نیازهای واقعی در راستای خدمت به فهم قرآن و حدیث را به بحث می گذارد. ویژگی شاخص این مصاحبه، فراتر رفتن از بحث های کلّی و ارائه یک نقشه راه نظام مند و کاربردی در قالب هشت هدف پیشنهادی برای فقه اللّغه است. این هشت هدف با ذکر مثال های متعدّد و عینی از تأثیر مباحث لغوی، صرفی و لهجه ای بر تفسیر آیات قرآن، ضرورت پژوهش های میان رشته ای و بنیادین در ادبیات عرب را به شکلی ملموس آشکار می سازد.