احمد براریان مرزونی

دانش های ادبیات عرب، به جهت نقشی که در فهم دقیق متون دینی دارند، همواره در کانون توجّه عالمان حوزه بوده اند. با این حال، بی اعتنایی به دانش فقه اللّغه در برنامه آموزشی پژوهشی حوزه طیّ دو قرن اخیر و کم توجّهی پژوهشی به دانش صرف در میان طلّاب علوم دینی، لزوم اهتمام جدّی تر به این دو عرصه ادبی و پر کردن خلأهای پژوهشی مرتبط با آنها را برجسته ساخته است. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد امین مؤمنی، مدرّس، نویسنده و پژوهشگر ادبیات عرب در این مصاحبه با رویکردی نقّادانه به واکاوی جایگاه دانش «فقه اللّغه» در منظومه علوم ادبی و اهداف کلان این دانش می پردازد. مساله اصلی که در این مصاحبه تبیین می شود، خلأهای مهم و آشفتگی روش شناختی در پژوهش های ادبیات عرب، به ویژه در حوزه صرف و لغت است؛ وضعیتی که در آن، مرزهای دقیق دانش هایی چون فقه اللّغه با علم اللغه و زبان شناسی مشخّص نیست و نبود «اصولِ» مدوّن برای استدلال در صرف، لغت و بلاغت، تحلیل ادبی متون دینی را با چالش هایی مواجه ساخته است. اهمّیت و ضرورت این مساله در تأثیر مستقیم آن بر فهم قرآن و حدیث آشکار می شود؛ چه آن که فقدان روش مشخّص برای کشف قواعد و تحلیل متون دینی می تواند به برداشت های نادرست از آیات و روایات یا تولید قواعد ناهمخوان با این متون بینجامد. بر این اساس، مصاحبه پیشِ رو، چیستی، اهداف و ضرورت های پژوهشی دانش فقه اللّغه را مورد سؤال قرار داده و چگونگی جهت دهی به پژوهش های این عرصه برای رفع نیازهای واقعی در راستای خدمت به فهم قرآن و حدیث را به بحث می گذارد. ویژگی شاخص این مصاحبه، فراتر رفتن از بحث های کلّی و ارائه یک نقشه راه نظام مند و کاربردی در قالب هشت هدف پیشنهادی برای فقه اللّغه است. این هشت هدف با ذکر مثال های متعدّد و عینی از تأثیر مباحث لغوی، صرفی و لهجه ای بر تفسیر آیات قرآن، ضرورت پژوهش های میان رشته ای و بنیادین در ادبیات عرب را به شکلی ملموس آشکار می سازد.

دانش صرف با وجود جایگاه مهم آن در شناخت ساختار واژگان و فهم معنای دقیق آنها، در فضای علمی حوزه علمیه با چالشی در تعریف هویت و اهداف خود مواجه است؛ چالشی که از دوگانگی میان نگاه آلی و ابزاری به این دانش از یک سو و نگاه تخصّصی و استقلالی به آن از سوی دیگر نشأت می گیرد. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد رضا مدرّسی در این مصاحبه به بررسی این دوگانگی و تأثیر آن بر پژوهش و آموزش صرف می پردازد. مساله اصلی که وی تبیین می کند، عدم تفکیک میان دو رویکرد «صرف حوزوی» (آنچه طلّاب برای فهم متون دینی به آن نیاز دارند) و «صرف بما هو صرف» (مباحث تخصّصی این دانش، فارغ از کاربرد آن در فهم متون دینی) است؛ وضعیتی که سبب شده از یک سو ظرفیت های وسیع پژوهشی در ساحت معنایی دانش صرف شکوفا نشود و از سوی دیگر، سودمندی برخی از پژوهش های تخصّصی به دلیل عدم تناسب با نیازهای عمومی طلّاب مورد تردید قرار گیرد. تفکیک این دو رویکرد از آن جهت دارای اهمّیت است که صرفِ معنامحور تأثیر مستقیمی بر فهم متون دینی دارد و این در حالی است که عرصه معنایی دانش صرف با خلأهای جدّی مواجه است؛ به همین دلیل، لازم است که پژوهش های صرفی بر این دست از موضوعات متمرکز شده و تحقیقات کم فایده از اولویت های پژوهش خارج گردند تا نیازهای این عرصه با سرعت و کیفیت بیشتری تأمین شوند. پرسش محوری مصاحبه این است که با توجّه به دو رویکرد یاد شده، چه موضوعاتی برای انجام پژوهش های صرفی اولویت دارند و چگونه می توان میان نیازهای طلّاب با ظرفیت های آموزشی پژوهشی دانش صرف پیوند برقرار کرد؟ ویژگی شاخص این مصاحبه، تبیین دو رویکرد کلّی «صرف حوزوی» و «صرف بما هو صرف» در دانش صرف و تأکید بر ضرورت عبور از بسندگی به قواعد لفظی و ورود جدّی به عرصه معنایی است؛ عرصه ای که می تواند میان دانش صرف با دانش های لغت، نحو، بلاغت و اصول فقه پیوندی عمیق برقرار سازد، صرف را از نگاه سطحی «ابزار تجزیه کلمه» برهاند و ظرفیت های آن را برای فهم لایه های عمیق تر معنا در قرآن و حدیث برجسته کند.