سید محمدحسین عباسی

چکیده برهان شرط بندی پاسکال از استدلال های شاخص در فلسفه دین است که با تکیه بر محاسبه عقلانی سود و زیان، باور به خدا را به عنوان گزینه ای موجه معرفی می کند. مبنای آن بر این فرض استوار است که حتی با احتمال اندک وجود خدا، باور به او از منظر منفعت نهایی، معقول ترین راهبرد است؛ زیرا سود احتمالی آن نامتناهی و زیان عدم باور، سنگین و جبران ناپذیر خواهد بود. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی مفهومی و ارزیابی انتقادی، ظرفیت ها و محدودیت های این برهان را در سه بُعد معرفت شناختی، اخلاقی و متافیزیکی بررسی می کند. در بُعد معرفت شناختی، تمایز میان باور و ایمان نشان می دهد که پاداش اخروی بر ایمان مترتب است، نه بر باور، و باور نیز به مثابه حالت ذهنی، امری غیراختیاری است و نمی تواند صرفاً بر مبنای محاسبه سود شکل گیرد. از منظر اخلاقی، پذیرش دین بر پایه مصلحت جویی می تواند به بی صداقتی و ریا بینجامد. در بُعد متافیزیکی نیز مسئله خدایان متعدد و تنوع ادیان، اعتبار این برهان را مخدوش می سازد. نتیجه آنکه برهان شرط بندی پاسکال بیش از آنکه اقناع کننده نامؤمنان باشد، نقش تقویتی برای باورهای پیشین دارد و به عنوان مبنای شکل گیری باور دینی کفایت لازم را ندارد.