انسیه سادات دری

در این پژوهش، دیدگاه علامه طباطبائی درباره آیات متشابه مورد تحلیل و بازخوانی انتقادی قرار گرفته است. در گام نخست، نظرات ایشان که عمدتاً در ذیل آیه هفتم سوره آل عمران مطرح شده استخراج و سامان دهی گردید. بر اساس مبانی علامه، آیات متشابه آن دسته آیاتی هستند که ظهورهای متعدد داشته و قابلیت افاده بیش از یک معنا را دارا می باشند؛ به ویژه آیاتی که به حقایق ماورای طبیعی مربوط اند و به دلیل قرار داشتن موضوع آن ها بیرون از قلمرو ادراک حسی، در برداشت اولیه نوعی تصور مادی در ذهن مخاطب شکل می گیرد. در نگاه مفسر، با ارجاع این آیات به مجموعه آیات محکم، معنای صحیح و مراد واقعیِ آن ها قابل کشف است. افزون بر این، علامه طباطبائی، برخی از آیات منسوخ را نیز در شمار آیات متشابه قرار می دهد؛ هرچند این دسته در چارچوب پژوهش حاضر محل بررسی نبوده است. در این تحقیق، آیات متشابه در دو محور «آیات مرتبط با صفات و افعال الهی» و «آیات ناظر به عالم غیب و معاد» طبقه بندی شده اند. علامه معیار اصلی رفع ابهام و تشابه را بازگرداندن آیات متشابه به محکمات می داند؛ با این حال، در مواردی چون آیات مربوط به «میزان» و «لوح محفوظ»، تنها روایات به عنوان ابزار تبیین مورد استناد قرار گرفته و در موضوع «ساق»، عرف رایج و رفتار انسانی در شرایط دشوار ملاک تفسیر قرار داده شده است. بدین ترتیب، با آنکه این آیات در زمره آیات متشابه اند، ارجاعی صریح به آیات محکم از سوی ایشان صورت نگرفته و این امر نوعی ناهم خوانی با مبنای اعلام شده ایشان را نشان می دهد.

مسئله «تحریف ناپذیری قرآن» یکی از مباحث ریشه دار در متون دینی است که اندیشمندان قرآن پژوه، بر اساس مبانی و روش های تفسیری خود، به آن پرداخته اند. این مقاله با جستجو در منابع کتابخانه ای و به روش توصیفی – تحلیلی به صورت تطبیقی، دیدگاه علامه حسن زاده آملی و آیت الله معرفت را در باب تحریف قرآن بررسی می کند. این پژوهش با بررسی دیدگاه هر دو اندیشه مند، به این نتیجه می رسد که هر دو عالم، قائل به عدم تحریف کلام خداوند هستند و برای تبیین چگونگی حفظ و صیانت قرآن از شبهه تحریف، آثاری را نگاشته اند. با این حال، تفاوت هایی در آراء این دو اندیشمند مشاهده می شود، هرچند در اصل مطلب اختلافی ندارند. علامه حسن زاده، در تبیین عدم تحریف، به کیفیت جمع آوری قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اشاره کرده و معتقد است که ترتیب آیات و سور «توقیفی» بوده و به دستور پیامبر (ص) انجام شده است. وی این امر را نشانه ای بر عدم وقوع تحریف می داند. همچنین، اختلاف قرائاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) پدید آمد را دال بر تحریف ندانسته و قرائات هفتگانه را جز در موارد شاذ، پذیرفتنی می شمارد. در مقابل، آیت الله معرفت، با وجود اینکه جمع آوری قرآن را پس از رحلت پیامبر (ص) می داند، اما به توقیفی بودن ترتیب آیات رأی داده و معتقد است ترتیب سور با اجتهاد صحابه صورت گرفته است. ایشان تنها قرائت متداول میان مردم (قرائت عاصم به روایت حفص) را متواتر دانسته و تواتر قرائات دیگر را رد می کند. بدین ترتیب، ایشان تواتر قرائت عاصم را یکی از دلایل ابطال شبهه تحریف قرآن برمی شمارد.