راحیل حبیب زاده بیژنی

این پژوهش باهدف بررسی و معرفی تیمچه قم به عنوان یک اثر معماری - اقتصادی عصر قاجار و باتوجه به خلأ نسبی مطالعاتی درباره آن، انجام شده است. درک عمیق تر از جایگاه این بنا مستلزم قرارگیری آن در بستر گسترده تر معماری تیمچه های این دوره و تحلیل وجوه تمایز و تشابه آن با نمونه های شاخص دیگر است. ازاین رو، مطالعه حاضر با پذیرش این نکته که اصطلاح تیمچه در میانه دوره قاجار و به طور خاص برای فضاهای تجاری با حیاط سرپوشیده تعریف شده، به مقایسه تطبیقی تیمچه قم با دو نمونه شناخته شده هم دوره در کاشان (امین الدوله و بخشی) می پردازد. انتخاب این نمونه ها بر پایه اشتراکات اقلیمی و دوره تاریخی و باهدف تمرکز اولیه بر شناخت الگوهای منطقه ای بوده است. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی و تطبیقی است و داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای و بررسی های میدانی (برداشت از سه بنا) گردآوری شده اند. تحلیل ها در ابعادی چون سازه با تأکید بر الگوهای باربری و تفاوت های احتمالی، نحوه ارتباط با راسته بازار و نقش موقعیت شهری، فرم های هندسی، نظام های نورگیری و تهویه، و تزیینات متمرکز شده است. یافته های اولیه نشان دهنده اشتراک این سه بنا در اصول کلی چون کارکرد تجاری سرپوشیده، وجود فضای میانی کشیده و استفاده از سه گنبد است. بااین حال، تمایزهای معناداری نیز مشاهده می شود؛ از جمله تفاوت در الگوی دهانه ها. یکسان سازی نسبی دهانه ها در تیمچه قم در مقابل برجستگی واضح دهانه میانی در نمونه های کاشان، تفاوت در سازه و آرایه ها، و تفاوت در سازمان دسترسی و ارتباط با بافت پیرامون. این مطالعه، با آگاهی از وجود پژوهش های مفصل تر در برخی جنبه ها، درصدد است تا با رویکردی نظام مند و با تأکید بر تحلیل های کالبدی - فضایی، گامی در جهت تکمیل شناخت نسبت به این اثر کمتر مطالعه شده بردارد و زمینه ای برای مطالعات مقایسه ای گسترده تر در آینده فراهم کند.