زکی نجیب محفوظ

این متن، ترجمه ای از فصل نخست کتاب من زاویه فلسفیه اثر زکی نجیب محمود ، فیلسوف مصری است که در سال ۱۹۸۲ منتشر شده است. اهمیت این تاریخ در این نکته نهفته است که این اثر در دوران دگرگونی فکری محمود نگاشته شده است؛ مقطعی که او به اعتراف خودش از تمرکز محض بر تجربه گرایی/پوزیتیویسم منطقی که در آثار اولیه اش مانند نحو فلسفه علمیه مشهود بود، فاصله می گیرد و مانند بسیاری از روشنفکران جهان عرب، در نتیجه دگرگونی های فکری پس از شکست های اعراب از اسراییل در پی دو جنگ ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳ توجه خود را به میراث فکری عربی اسلامی معطوف می کند و با نگاهی انتقادی به مدرنیته و اندیشه فلسفی غرب می نگرد. محمود در این متن، تحلیل جریان شناسانه خود از احیای حیات فلسفی در مصر را با ارجاع به ریشه رکود آغاز می کند. او منشأ ایستایی تفکر فلسفی در سرزمین های عربی را به تهافت الفلاسفه غزالی نسبت می دهد که از نگاه او درِ تفکر را برای بیش از هفت قرن بست. گشایش مجدد این باب، در میانه قرن نوزدهم ، نتیجه جنبشی فراگیر بود که بنیاد خود را بر دو اصل محوری عقل و آزادی قرار داد و این کوششی بود برای رهایی از یوغ جهل، خرافه، و تعلیقه نویسی بر متون پیشین و آغاز خردورزی با تکیه بر تجربه و استدلال صحیح منطقی. این گزارش با تمرکز بر کوشش های فکری مصر پس از اوایل قرن بیستم، سه جریان عمده را به عنوان شواهد این رستاخیز معرفی می کند: جنبش احیای میراث: تلاشی آکادمیک و متمرکز بر تحقیق علمی و نشر متون بنیادین فلسفه اسلامی (مانند آثار کندی، ابن سینا، ابن رشد و غزالی)؛ جنبش ترجمه: جریانی برای انتقال مکاتب فلسفی غرب به زبان عربی که در آن متون ارسطو و افلاطون تا دکارت، هیوم و راسل ترجمه شد؛ پیدایش نوشته های تخصصی و مکاتب فکری: با تأسیس دانشگاه ها و تخصصی شدن پژوهش های آکادمیک فلسفی و سر برآوردن فیلسوفانی مانند عبدالحمید صبره، زکریا ابراهیم، و یحیی هویدی. محمود این فعالیت ها را کارآمدترین عامل برای بیداری عقل و تفکر انتقادی معرفی می کند و نتیجه می گیرد که رسالت نهایی فلسفه در این عصر، به سازگاری میان «آزادی و عقل» می انجامد.