پریوش علیزاده

پیامبران همگی دارای فضائل و کمالات معنوی بالایی هستند و خداوند در قرآن آنها را با صفات عالی و نیکو توصیف کرده است که در برخی از این صفات با یکدیگر اشتراک دارند و بعضی از این اوصاف فقط درباره پیامبر یا پیامبرانی خاص آمده است. پیامبر اکرم (ص) به عنوان خاتم پیامبران، خاتم همه فضایل و کمالات است و خداوند او را به اوصافی می ستاید که هیچ کسی را با آن اوصاف نستوده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین اختصاصات منحصربه فرد پیامبر اکرم(ص) بر اساس آیات قرآن کریم، تفاسیر و منابع معتبر، از طریق روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که آن حضرت در ابعاد دنیوی واخروی دارای امتیازات بی بدیلی است؛ در بعد دنیوی، شرح صدر موهبتی بدون درخواست، در مقایسه با انبیائی چون موسی(ع) که آن را طلب کردند. عبودیت مطلق با خطاب قرآنی «عَبْدُهُ» که بیانگر اتصال به اسم اعظم «هُوَ» و عبادت مبتنی بر محبت. رحمت عام برای تمام مخلوقات و خاص برای مؤمنین. معراج با شهود بی حجاب تا «قَابَ قَوْسَیْنِ» فراتر از میقات موسی(ع) و مکاشفه ابراهیم(ع) و خاتمیت با تأکید بر جهان شمولی رسالت و مصونیت قرآن از تحریف. در بُعد اخروی، دارای مقام شهادت بر انبیاء وشفاعت کبری (مقام محمود ) به عنوان نخستین شافع پذیرفته شده است. این ویژگی ها در دو محور اختصاصات دنیوی و اخروی جمع بندی می شود که جایگاه ایشان را به عنوان «خاتم انبیاء» و «اسوه حسنه» در نظام هستی تثبیت می کند.

در نگاه قرآن کریم و اهل بیت(ع) پیمودن مسیرکمال و تعالی برای هر انسانی- اعم از مرد یا زن- میسّر بوده و به شرط دارا شدن به برخی از ویژگی ها وصول به هدف صورت می گیرد. در این مقاله سعی شده است با روش تحلیل مضمون که یکی از شیوه های تحلیل محتوای کیفی است شاخصه های زنان دین دار را با مراجعه به آیات و بیانات امام علی(ع) در نهج البلاغه استخراج کرده و در شبکه مضامین تجزیه و تحلیل کنیم. در گام بعدی با بدست آوردن 49 مضمون پایه مرتبط با عنوان، به تعداد نه مضمون سازمان دهنده دست یافتیم که به قرار زیر هستند: ولایت پذیری و سر سپردگی مطلق به خدا، پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، اخلاص در قول و عمل، عبودیت و بندگی، رعایت حدود اسلامی در پوشش و برخورد با غیرمحارم، داشتن عفت در رقتار و گفتار، ایمان بر جوارح، اطاعت از همسر و وفاداری، سالم ماندن دیگران از دست و زبان او و صابر بودن. درگام آخر مضامین را به سه مضمون فراگیر« پایداری در عقیده و عمل»، « اهتمام به واجبات» و«پای بندی به ارزش های اخلاقی » تبدیل کنیم. در پایان این نتیجه به دست آمد که زنان مؤمن دارای شاخصه های متعددی هستند که جامع همه آنها عناوین سه گانه مذکور هستند.

خطبه حضرت زهرا (س) از خطبه های معروفی است که فریقین آن را با اسناد معتبر آورده اند؛ سخنانی که در آن، دفاع از حقّ غصب شده با درون مایه گسترده ای از آیات قرآن تکوین یافته و در جای جای آن به آیات به طور مستقیم، تلویحی و یا به شکل اقتباس استناد شده است، و گویا آن حضرت خواسته اند با ارجاع حاکمان وقت و مردم به آیات قرآن، انحراف آنان را از تعالیم پیامبر اکرم (ص) گوشزد کرده و از خطر گمراهی و بازگشت به جاهلیّت بیم دهند. در این مقاله سعی کرده ایم با روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به شروح مختلف و تفاسیر، نحوه استناد آن حضرت به قرآن را استخراج کرده و نشان دهیم که این خطبه نه تنها منطبق بر آیات و برگرفته از تعالیم قرآن کریم است بلکه فراتر از آن، تفسیری بر آیات و سخنان پیامبر اکرم (ص) در مسائل مختلف است.واژگان کلیدی: مستندات قرآنی، حضرت فاطمه (س)، خطبه فدکیه.

مسئله چیستی شیطان و نحوه بازنمایی آن در قرآن کریم از موضوعات بنیادین الهیات اسلامی است که فهم صحیح آن در تبیین مبانی هدایت، مسئولیت اخلاقی انسان و چیستی شر اهمیت اساسی دارد. گرچه مفسران و اندیشمندان مسلمان غالباً آیات مربوط به شیطان را بر زبان عرفی و حقیقی حمل کرده اند، برخی جریان های فکری، به ویژه برخی صوفیه، خوانشی نمادین و تمثیلی از شیطان ارائه کرده و او را نمودِ قوای شریر نفس یا قوه واهمه دانسته اند. با توجه به رواج این برداشت ها و تأثیر آن بر تفسیر آموزه های دینی، نقد و ارزیابی آن ضروری می نماید . این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از شواهد عقلی و نقلی، به بررسی دو رویکردِ حقیقی انگار و نمادانگار درباره شیطان می پردازد و پیشینه این دیدگاه ها را در آثار تفسیری، کلامی و عرفانی مرور می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که با توجه به ماهیت هدایتگر قرآن، نمی توان زبان قرآن درباره شیطان را صرفاً نمادین یا تمثیلی تلقی کرد؛ زیرا این امر با هدف روشنگری و بیان واقعیات غیبی قرآن ناسازگار است. نتیجه تحقیق آن است که ابلیس موجودی واقعی از جنس جن بوده و نقش او در گمراه سازی انسان، عمدتاً ازطریق وسوسه و دعوت است؛ این تأثیر نیز فقط در کسانی بروز می یابد که به هواهای نفسانی مجال نفوذ می دهند .

یکی از مهمترین شیوه های تبیین و ترسیم یک مطلب در ذهن مخاطب به نحو ملموس و محسوس، شیوه تصویرسازی است. امام علی(ع) در نهج البلاغه، در موارد متعدد، از این روش برای تبیین مسائل استفاده کرده است. یکی از این مسائل که فهم دقیق آن در سرنوشت فرد و جامعه تأثیر بسزایی دارد شناخت فتنه و فتنه گری است؛ ایشان با بکارگیری استعاره های دقیق، کنایه ها، تشبیهات، مجاز و غیره به معرفی آن؛ از قبیل گردانندگان جنگ نهروان، بنی امیه و نیز تبیین مراحل تکوین فتنه، رشد و فراگیری آن و یا نحوه مواجهه با مسئله فتنه پرداخته است. از این رو با توجه به اهمیت مسأله فتنه و تأثیر شناخت آن در زندگی، سعی شده است با روش توصیفی- نقلی، نگاه امام علی(ع) در این باره بیان شده، نشان داده شود که آن حضرت با تصویرسازی های مختلف و آفرینش های ادبی، زیباترین الگو را در معرفی چهره فتنه در زمانهای مختلف به دست داده است.