سید احمد قائم فرد

یونس بن ظبیان، راوی مستقیم امام صادق  ، نزد غالب رجالیان، متّهم به کذب و جعل است و از این رو به اعتبار احادیث وی به دیده ی تردید می نگرند. از این راوی 12 روایت فقهی (بدون تکرار) در کتب اربعه وجود دارد و پژوهش حاضر در صدد اعتبارسنجی این روایات به عنوان گامی در شناخت دقیقتر اعتبار مصادر مذکور برآمده است. پنج سنجه منبع، راوی، سند، مطابقت با سنّت و عمل متخصّصان مبنای پژوهش است. نتایج این اعتبارسنجی نشان داد بیش از 50% روایات یونس در دیگر منابع متقدّم معتبر نقل شده که فزون بر نیمی از آن ها از طریق راویانی ثقه روایت شده است. با تأثیر دادن مؤلفه ی حضور راویان شاخص در أسانید، روایات معتبر از این حیث را می توان تا بیش از 70% دانست. جز یک روایت در من لایحضره الفقیه، سایر مرویّات دارای سندی متّصل است. دستِ کم بیش از 85% از این فرازها با دیگر روایات معتبر، تطابق دارد و در نهایت از میان فرازهای قابل بررسی از حیث سنجه ی عمل متخصّصین، حدود 85% روایات وی مورد اعتنای ایشان قرار گرفته است. نتایج نهایی با تجمیع داده ها پیرامون هر روایت نشان داد که تنها دو روایت از دید سنجه های مطرح شده، فاقد دلیلی وافی برای اعتبار است.

عالمان رجالی، درباره میزان دلالت عبارات دعایی موجود در کتب شیخ صدوق، اظهار نظرهای متفاوتی دارند؛ برخی آن را به تنهایی، دالّ بر وثاقت می دانند و برخی دیگر، دلالت خاصّی برای این دست از عبارات قائل نیستند. میان این دو گروه، سه دسته دیگر قائل به تفصیل شده اند: دلالت کثرت ترضّی بر حُسن حال؛ دلالت ترضّی (بدون عنایت به مؤلفه کثرت) بر حُسن حال؛ دلالت کثرت ترضّی به انضمام قرائن دیگر بر وثاقت. گرچه نظریات رجالیان در این باره، دربردارنده نکات مهمی است، امّا ارائه سازوکاری مبتنی بر اثبات اصل صدور این عبارات از سوی شخص مرحوم صدوق را می توان وجه تمایز پژوهش حاضر با دیدگاه های پیش از این دانست. نگرش مختار که با روش آماری تحلیلی و عنایت به دو سنجه «کثرت» و «درصد» به عنوان مؤلفه هایی در جهت اعتماد به صدور عبارات دعایی موجود از سوی صدوق همراه است، نشان می دهد نظریه «دلالت کثرت ترضّی بر وثاقت» نسبت به دیگر نظریات، از واقع نمایی بیشتری برخوردار است. از این منظر، با بررسی داده های آماری کتب صدوق، گذشته از پنج راوی دارای توثیق خاص، مشخّصاً 23 راوی به واسطه این توثیق عام، موثّق دانسته شده اند. در طرف مقابل، «کثرت» و «درصدِ» عبارات دعایی 31 نفر از مشایخ مترضّی در کتب صدوق، به نحوی است که نمی توان به صدور آن ها از جانب شیخ صدوق، اعتماد داشت. در این میان، داده های آماری شش راوی، موجب توقّف در اظهار نظر و مانع از برشمردن نامشان، ذیل یکی از دو دسته پیشین است.