اصغر مولائی

در دهه های اخیر، توسعه شتابان مراکز خرید شهری در ایران به ویژه در کلان شهرها، سیمای فضایی شهرها را به طور بنیادین دگرگون کرده است. این روند با وجود کارکردهای اقتصادی و اجتماعی خود، در بسیاری موارد با غفلت از بسترهای هویتی و فرهنگی همراه بوده و به شکل گیری فضاهایی انجامیده که بیشتر بازتابی از الگوهای مصرفی و تجاری جهانی هستند تا ریشه های هویتی شهرهای ایرانی اسلامی. بر این اساس، مقاله حاضر با هدف «شناخت آینده و شناسایی پیشران های کلیدی توسعه مراکز خرید از منظر ابعاد هویت اسلامی ایرانی» تألیف شده است. پرسش های اصلی پژوهش عبارت اند از: «هویت شهر اسلامی ایرانی در مراکز خرید سنتی و معاصر شهرهای امروز چگونه نمود می یابد؟» و «پیشران های کلیدی توسعه آتی مراکز خرید در شهرهای امروز به ویژه تبریز بر اساس تحلیل ساختاری کدام اند؟». در مجموع، ۲۶ متغیر به عنوان شاخص های مؤثر بر هویت مراکز خرید شناسایی شدند. یافته های پژوهش نشان داد از میان ۲۶ متغیر، ۱۰ متغیر به عنوان پیشران های کلیدی در شکل دهی آینده مراکز خرید تبریز نقش اساسی ایفا می کنند. این پیشران ها شامل رؤیت پذیری، بهره گیری از نشانه های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی، سرزندگی، تصویر ذهنی قوی، اوقات فراغت و تفریح، جلوه های تبلیغاتی، خوانایی، ایمنی و امنیت هستند. نتایج بیانگر آن است که توجه به این مؤلفه ها می تواند زمینه ساز تقویت هویت اسلامی ایرانی در مراکز خرید معاصر شده و مانع از تبدیل آن ها به صرفاً عرصه های مصرفی شود. در مقابل، غفلت از این پیشران ها خطر تعمیق بحران هویتی و سلطه الگوهای مصرف گرایانه بر فضای شهری را به همراه خواهد داشت.

بیان مسئله: شهر به مثابه متن و طراحی شهری به مثابه زبان ایجاد متن، ابعاد سازنده ی شهر را به دو سطح روساخت و ژرف ساخت دسته بندی می نمایند. روساخت شهر حاصل ژرف ساخت هایی ذهنی و درونی است. روساخت بدون توجه به ژرف ساخت فاقد معنااست. هدف: پژوهش حاضر با هدف استخراج مولفه های اثرگذار بر زبان الگوی شهر و در پی یافتن این است که مؤلفه های ژرف ساختی زبان الگوی طراحی شهری کدام اند؟  روش: پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای انجام گرفته است. یافته ها: الگوهای روساختی شناسایی شده ی پژوهش عبارتند از الگوی توده وفضا، الگوی کاربری و عملکرد و الگوی دید و منظر. همچنین ابعاد شناسایی شده از ژرف ساخت ها، در این پژوهش، شامل فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و زیست محیطی می باشند. هر یک از این ابعاد مورد مطالعه قرارگرفت و متغیرهای مستقل هر بُعد که بر الگوهای روساختی تأثیر می گذارند، شناسایی گردید. درمجموع تعداد 24 متغیر مستقل از ژرف ساخت های شهری کشف شد که به طور مستقیم بر روساخت های شهر تأثیرگذارند. تعداد 45 متغیر وابسته از مجموعه ی روساخت هایی که به طور مستقیم و قطعی از ژرف ساخت ها تأثیر می پذیرند یافت گردید. نتیجه گیری: مهم ترین بُعد شکل دهنده به سکونتگاه بُعد فرهنگی است و پس از آن بُعد زیست محیطی بیشترین تأثیر را بر روساخت می گذارند. همچنین برخی الگوهای روساختی، از چند بُعد ژرف ساختی تأثیر می پذیرند. متغیرهای مستقل یافت شده در این پژوهش به عنوان مؤلفه های اثرگذار بر زبان الگوی طراحی شهری ، در قالب نموداری ارائه گردید. نقطه ی اثر هریک از آن ها به عنوان متغیرهای وابسته، در همان نمودار، شناسایی و معرفی شدند. به عنوان راهبرد توصیه می گردد مؤلفه های یافت شده در این پژوهش به عنوان راهنمای انجام مراحل از مطالعات شناخت تا ارائه ی طرح، مورد توجه ویژه به عنوان چارچوب شکل دهنده به طرح نهایی قرار گیرند.