سید مجتبی فقیهی

این مقاله به تبیین مؤلفه های کرامت ذاتی انسان در قرآن، از دیدگاه علامه طباطبایی و آیت الله جوادی آملی می پردازد. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی - تطبیقی مبتنی بر آثار تفسیری و مکتوب این دو اندیشمند است. هدف تحقیق، شناسایی نقاط اشتراک، افتراق و تمایز دیدگاه دو مفسر یادشده در تعیین منشأ، معنی و مؤلفه های این کرامت و ارزیابی نظر تفسیری آنها است. یافته های تحقیق نشان می دهد که هر دو مفسر، کرامت ذاتی را موهبتی الهی و همگانی برای نوع بشر اعم از مؤمن و کافر می دانند. نقطه افتراق اصلی آنها در تعیین مؤلفه هاست؛ علامه طباطبایی با استناد به ظواهر آیات، کرامت ذاتی را مجموعه داشته های بالقوه و بالفعل تکوینی جسمانی و روحانی انسان می داند. در مقابل، آیت الله جوادی آملی روح الهی بشر را منشأ انحصاری کرامت دانسته و جسم او را صرفاً ظرف تجلی آن می شمارد و قائل است که کرامت ذاتی حقیقتی ذومراتب است و مظاهر و تجلیات آن، شامل ابعاد جسمانی و روحانی است. دیدگاه علامه در تأکید بر دخیل بودن مؤلفه های جسمانی در کرامت ذاتی انسان با ظواهر آیات سازگارتر است و دیدگاه آیت الله جوادی آملی عمق تحلیلی بیشتری را در این موضوع به نمایش می گذارد.

انسان دارای نیازهای متعددی است که کمّیت و کیفیت برآوردن آنها در رسیدنش به سعادت یا بازماندن از آن اثرگذار است؛ ازاین رو مدیریت نیازها از اهمیت بسزایی برخوردار است و ازآنجاکه عوامل مختلفی بر نیازهای انسان مؤثر هستند، برای مدیریت نیازها شناسایی این عوامل ضروری است. در این مقاله عوامل بیرونی تأثیرگذار بر نیازهای انسان از منظر قرآن تحلیل و بررسی می شود. طبق یافته های این پژوهش: 1. توفیق الهی عاملی مهم در فراهم آوردن زمینه های لازم برای ترجیح نیازهای معنوی بر نیازهای مادی است و برخوردار نبودن از آن موجب انتخاب نادرست در جهت دهی به نیازهاست؛ به گونه ای که ممکن است فردی در اوج علم به آموزه های دینی، به سعادت نائل نشود. 2. شیطان با اثرگذاری بر شناخت ها و گرایش های انسان در تشدید و تضعیف نیازهای انسان نقش آفرین بوده و در مواردی که برآوردن نیازهای معنوی مستلزم هزینه مالی است، با ایجاد ترس از فقر، انسان را از ارتقای معنوی بازمی دارد. 3. خانواده یکی از کانون های اصلی تأمین نیازهای انسان است؛ نیاز تکوینی فرزندان به رسیدگی و بخش وسیعی از نیازهای عاطفی زوجین و فرزندان در خانواده تأمین می شود. 4. معاشرت می تواند موجب تقویت و تضعیف یک نیاز، ایجاد نیازی کاذب یا غیر کاذب در انسان گردد. مجالست با اهل گناه در حال اشتغال آنها به گناه، هرچند انسان به گناه آلوده نشود و قلباً هم ناراضی باشد و حضورش تأیید گناه کاران نباشد، به خاطر تأثیر سوئی که در ایجاد یا تقویت گرایش انسان به گناه دارد، امری نکوهیده است.