ابوالفضل مرادی (رستا)

تحفه النصایح، منظومه ای تعلیمی، اخلاقی و فقهی از راجوقتال، شاعر و عارف قرن هشتم هجری در هند است که به زبان فارسی سروده شده و در قالب نصایح پدری برای فرزندش سامان یافته است. این مقاله با هدف تحلیل انتقادی آموزه های تربیتی این اثر، آن را به مثابه یک متن درسی در سنت آموزش دینی و اخلاقی شبه قاره بررسی می کند. روش تحقیق بر تحلیل محتوای ابیات اثر بر اساس شاخص های موضوعی، نحوی، و مخاطب محور استوار است. داده ها با اتکا به نسخه چاپ سنگی بمبئی (۱۳۲۶ق) و بهره گیری از روش تحلیل محتوا، و با بررسی ۷۷۶ بیت (متن کامل)در پنج محور اصلی: عقاید (۳۲٪)، عبادات (۲۰٪)، اخلاق فردی (۱۷٪)، رفتار اجتماعی (۱۵٪) و احکام فقهی (۱۵٪) یافته ها در این بخش نشان می دهد که بیش از ۷۰ درصد ابیات ناظر به آموزه های دینی و عبادی اند و تحلیل نحوی و زبانی ابیات نیز نشان داد که حدود ۵۷٪ جملات با در خواست مستقیم (ترکیبی ز امر و نهی) و ۴۳٪ با ساختارهای غیرمستقیم ترغیبی و شرطی به انتقال پیام های تربیتی پرداخته اند. اثر از نظر مخاطب شناسی، آموزه هایی متناسب با سه سطح سنی تربیتی (کودکان، والدین، دینداران عمومی) ارائه می دهد. تحلیل متن همچنین نشان می دهد که سراینده با تلفیق آموزه های عرفانی، فقهی و بلاغت تربیتی، الگویی تربیتی منسجم مبتنی بر اخلاق اسلامی و سنت صوفیانه چشتیه عرضه کرده است. بر این اساس، تحفه النصایحرا می توان به مثابه یک متن درسی غیررسمی در نظام تربیتی مسلمانان شبه قاره تحلیل کرد.

مثنوی «منّ و سلوی» یا «سخنِ عالی»، منظومه ای اخلاقی و عرفانی، تعلیمی و اجتماعی از آثارِ نعمت خان «عالیِ شیرازی» نویسنده، شاعر و پزشک ایرانی تبار شیعی قرن 11و12 ﻫ ق است. «عالی» در هند می زیسته و در دربار اورنگ زیب و بهادرشاه دارای منزلتی بوده است. او به عنوان پزشک به دربار اورنگ زیب راه یافت و به نویسندگی و شعر روی آورد و از جانب اورنگ زیب و بهادرشاه به عناوین «نعمت خان» و «مقرب خان» و «دانشمندخان» مفتخر گردید. مثنوی «منّ و سلوی» مجموعه ای است از حکایات، با موضوعات اخلاقی، عرفانی و اجتماعی. «عالی» در بخش هایی از این مثنوی به طرح مباحث پزشکی اعم از نام بیماری ها، حالات بیمار، شیوه های درمان، داروها و برخی گیاهان دارویی و اخلاق پزشکی پرداخته است، که این مباحث تاکنون پنهان و مغفول مانده و به آن توجهی نشده است. در پایان این پژوهش به این نتایج مهم دست می یابیم که اولاً «عالی» برغم اینکه در تذکره ها به عنوان شاعر و نویسنده معرفی شده، از پزشکان حاذق دربار بوده و سعی داشته است با طرح مباحث پزشکی در خلال حکایات به معرفی برخی بیماری ها و داروها و گیاهان دارویی بپردازد. ثانیاً شیوه او در آگاهی بخشی و آموزش عمومی پزشکی و اخلاق پزشکی قابل توجه و بسیار کمیاب بوده و از نظر سبکی نیز حائز اهمیت است. ثالثاً این مثنوی می تواند در مطالعات و تحقیقات طب سنتی و روابط علمی ایران و هند مورد استفاده و بهره برداری قرار گیرد. در این پژوهش از روش کتابخانه ای استفاده شده و با بهره گیری از سایر کتب مرتبط به تحلیل موضوع اشاره شده در متن مورد نظر می پردازد.

یکی از ضرورت های مطالعه و تحقیق در باره شخصیتهای بزرگ تاریخ و فرهنگ، شناسایی ارتباطات ایشان با دیگر شخصیت های ویژه تاریخ است. امیرعلیشیر نوایی شخصیت فرهیخته و فرزانه فرهنگی، علمی، ادبی، و سیاسی در شئونات مختلف فرهنگ بشری در اقوام فارس و ترک تأثیر گذار بوده است. و برای شناختن درونمایه گفتمان امیر علیشیر لازم است نامه های ومکتوباتی که او با دیگر شخصیت ها داشته است و یا نامه هایی که دیگران برای او نوشته اند، شناسایی شده و مورد بحث و بررسی بیشتر قرار گیرد. در این پژوهش، بر آنیم تا با تحقیق در منشآت کمال الدین میبدی و تحلیل محتوای آن به ارتباطات نوشتاری وی با امیر علیشیر نوایی بپردازیم. در منشآت میبدی نوشته ای در پاسخ به نامه امیر علیشیر نوایی ثبت گردیده است؛ ضمن این که این نامه برای نخستین بار مورد بحث و بررسی قرار گرفته  و به جامعه علمی و فرهنگی معرفی می گردد، یافته های نوین و تازه ای را در پی دارد.  با توجه به جایگاه علمی و عرفانی کمال الدین میبدی و با توجه به جامعیت امیر علیشیر نوایی این پژوهش می تواند نتایج ارزشمندی در شناسایی ابعاد کمتر شناخته شده شخصیت امیر علیشیر نوایی و همچنین آشکار گردیدن زوایای پنهان شخصیت او در پی داشته باشد