غلامعلی جزینی

مسئله اعجاز کتب آسمانی پیش از قرآن، به ویژه تورات و انجیل نخستین، یکی از مباحث تأثیرگذار در نظام معرفتی قرآن و فهم دقیق تر آیات مرتبط با اهل کتاب به شمار می آید. نظریه پردازان دیدگاه نفی اعجاز این کتاب ها، استنادات خود را بر پایه ادله ای چون برتری بیانی قرآن، فقدان برخی اوصاف در توصیف کتاب های پیشین، تمایز بیّنات از زُبُر در قرآن، روایت نسبت سنجی معجزات با ظرفیت اقوام و مناظره تاریخی امام رضا (ع) با رأسُ الجالوت سامان داده اند. پژوهش حاضر با روش تحلیلی انتقادی، به ارزیابی این استدلال ها پرداخته است. تحلیل این دلایل نشان می دهد که اغلب آنها یا مبتنی بر خلط مفهوم اعجاز با برتری مطلق اند، یا دچار تعمیم پذیری ناروا از داده های خاص به نظریه ای فراگیر هستند. همچنین مفروضات پنهان و روش استنباط در این استدلال ها عمدتاً با نارسایی های مفهومی و تفسیرهای یک سویه همراه اند. کاستی در تحلیل دلالات قرآنی، غفلت از تنوع وجوه اعجاز و استناد به احادیث بدون توجه به زمینه آنها، ازجمله ضعف های این استدلال هاست. پژوهش حاضر می کوشد با اتکا به مبانی قرآن شناختی و کلامی، ناتمامی دلایل نظریه نفی اعجاز را نشان داده و راه را برای بازاندیشی در نگاه مسلمانان به اعجاز کتب آسمانیِ پیشاقرآنی هموار سازد.

در میراث حدیثی شیعه روایاتی مبنی بر مسخ برخی انسان های گناهکار به شکل بعضی حیوانات یافت می شود. یکی از آن موارد، روایتی است که کلینی در روضه الکافی نقل کرده و بر مسخ بنی امیه به وزغ (مارمولک) دلالت دارد. در این حدیث به غسل پس از کشتن وزغ، امر شده است و برخی از فقهای امامیه بر پایه آن، استحباب چنین غسلی را استنباط نموده اند. این پژوهش با بهره گیری از روش نقد حدیث و مبتنی بر معیارهای کلامی و بهره مندی از اصول و دانش رجال امامیه به اعتبارسنجی سندی و تحلیل دلالی این حدیث می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که وجود راویان ضعیف و مجهول در سلسله سند، امتناع تعمیم مضمون حدیث به دوره زمانی پس از مقطع مسخ، تعارض با احادیث نفی مسخ در امت اسلام، چالش های مضمونی از جمله ناسازگاری با کیفیت و غرض مسخ، ابهام در حکمت غُسل و عدم تطابق با واقعیات تاریخی، اعتبار و اصالت صدور این حدیث از معصوم را مخدوش می سازد و این نظریه را تقویت می نماید که استناد و احتجاج به این روایت در مباحث فقهی و ترویج آموزه کلامی مسخ بنی امیه بر اساس مفاد آن با چالش های عمیق مواجه است؛ لذا بازنگری فقهی–کلامی درباره اصالت و اعتبار این حدیث بایسته ای اجتناب ناپذیر است.

این پژوهش با هدف بازاندیشی در مفهوم «تحدی» و بررسی امکان تعمیم آن به کتاب های آسمانی پیشاقرآنی، به ویژه تورات و انجیل نخستین، سامان یافته است. نظریه های رایج کلامی، اعجاز این کتاب ها را به دلیل فقدان تحدی نفی کرده اند. در برابر، دیدگاه رقیب با رویکردی قرآنی-کلامی و روش توصیفی-تحلیلی، الگویی نوین از تحدّی پیشنهاد می کند که در کنار «تحدّی لفظی» متعارف، گونه مغفول «تحدّی حالی/مقامی» را نیز در بر می گیرد. تحلیل سیره حضرت موسی (ع) و فرایند نزول تورات نشان می دهد که مجموعه ای از شرایط تاریخی، احتجاجات علنی و رخدادهای خارق العاده، عملاً کارکرد تحدی را تحقق بخشیده اند.بررسی تطبیقی آیات تحدی در قرآن کریم نیز آشکار می سازد که معیارهای تحدی در قرآن، همچون «نفی مماثلت بشری» و «مصونیت از اختلاف»، اختصاص به قرآن نداشته و در مواردی به صراحت یا به گونه ای ضمنی به سایر کتاب های وحیانی نیز تعمیم یافته است. نمونه هایی همچون آیه ۴۹ سوره قصص که مشرکان را به ارائه کتابی هدایت بخش تر از تورات فرامی خواند، یا آیه ۸۲ سوره نساء که سلامت از اختلاف را معیار الهی بودن هر کتاب وحیانی می داند، مؤید این عمومیت است.یافته های پژوهش نشان می دهد که بازشناسی تحدی در دو سطح لفظی و حالی زمینه ردّ انکار مخالفان را مهیا ساخته و وجود شواهد تحدی در قرآن نسبت به تورات و انجیل، می تواند مبنایی برای بازسازی نظریه اعجاز این کتاب ها باشد.

واژه «نعمت» و مشتقاتش در 81 آیه از قرآن کریم آمده است. در بسیاری از این آیات می توان از راه سیاق و سایر قراین به معنای نعمت پی برد؛ ولی اگر این واژه در آیه ای مطلق ذکر شده باشد، عموم قرآن پژوهان با اجرای قاعده اصاله الاطلاق، نعمت را به همه نعمت های مادی و معنوی معنا می کنند. علامه طباطبایی برخلاف نظر مشهور، نظریه ای بدیع دارد. او معتقد است که هر جا در قرآن لفظ نعمت به صورت مطلق ذکر شده باشد، مراد از آن ولایت است. در این پژوهه، اولاً نظریه علامه طباطبایی تبیین شده، نوآوری ایشان اثبات می شود؛ ثانیاً با روش تحلیلی توصیفی، مبانی دستیابی علامه به این نظریه که یکی تحلیل کارکردی «نعمت» در قاموس قرآن و دیگری تحلیل معنای نعمت با روش تفسیر قرآن به قرآن است بررسی می گردد؛ ثالثاً با کشف و تحلیل این مبانی و در نهایت، تطبیق نظریه بر همه آیات مشتمل بر لفظ نعمت، به صحت آن اذعان می شود. این نتایج می تواند نقش مؤثری در فهم و تفسیر صحیح کاربردهای نعمت در قرآن داشته باشد.