جواد سلطانی فرد

«رمزارزها» به سبب نوظهوربودن، با ابهامات فقهی متعددی مواجه اند که یکی از مهم ترین آن ها، بررسی تحقق شرط «مالیت» به عنوان یکی از ارکان صحت بیع است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر اندیشه  فقهی امام خمینی(ره)، به بررسی امکان احراز مالیت رمزارزها می پردازد. یافته ها نشان می دهد: نخست آنکه مالیت مفهومی عرفی و به معنای برخورداری از ارزش مبادلی است که ریشه در رغبت دست کم بخشی از عقلا به یک چیز دارد؛ و دوم آنکه این معیار در مورد رمزارزها محقق است، زیرا استقبال گسترده، حجم قابل توجه معاملات و کارکردهای اقتصادی متمایز آن ها -همچون انتقال سریع و کم هزینه، شفافیت بالا و مقاومت نسبی در برابر مصادره- به روشنی از تحقق ارزش مبادلی آن حکایت دارد. بر این اساس، رمزارزها مصداق «مال» به شمار می آیند. بااین حال، احراز مالیت به تنهایی برای مشروعیت معاملات رمزارزی کافی نیست، بلکه صحت شرعی این معاملات منوط به فقدان موانع فقه فردی (مانند ضرر و غرر) و رعایت ملاحظات و ضوابط حکومتی (مانند قاعده نفی سبیل) خواهد بود.

قاعده «نفی سبیل» به عنوان یکی از قواعد کلیدی فقهی، با هدف صیانت از استقلال مسلمانان، چارچوب تعامل با کافران را تنظیم می کند تا مانع از سلطه پذیری در عرصه های مختلف گردد. با ظهور فناوری های نوین، تحلیل و تطبیق این قاعده پیچیده تر شده و نیازمند بازخوانی مجدد است. پژوهش حاضر با روش توصیفی و تحلیلی ضمن واکاوی مستندات قاعده «نفی سبیل»، با هدف نسبت سنجی پدیده نوظهور «رمززارز» با قاعده مذکور و تأثیرات آن بر جهان اسلام، به تحلیل ابعاد مالکیت، کنترل و کارکرد این فناوری و سپس ارائه راهکار در این زمینه می پردازد. یافته ها نشان می دهد: اولاً: بر خلاف نظر مشهور، آیه «وَلَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» و روایت «الإسلام یعلو و لا یعلی علیه» نمی توانند پیش توجه ای برای قاعده فقهی «نفی سبیل» قرار گیرند؛ البته این به معنای عدم حجیت قاعده یادشده نبوده و مجموع روایات متعدد و خاصی که در ابواب مختلف فقهی وارد شده و سلطه یافتن کافر بر مسلمانان را ممنوع اعلام کرده است را می توان مستند قاعده به شمار آورد. ثانیاً: رمزارزها ممکن است به جهات متعددی زمینه ساز سلطه اقتصادی کافران بر جهان اسلام شوند: 1. مالکیت زیرساخت ها و دارایی های دیجیتال؛ 2. کنترل فناوری بلاک چین؛ مانند صرافی های متمرکز و استیبل کوین ها؛ 3. مصارف و کارکردهای رمزارزها؛ 4. نفوذ فرهنگی؛ 5. تعویض پول ملی و 6. تأثیرگذاری بر قوانین و سیاست های بین المللی. این پژوهش با ارائه راهکارهایی در سه سطح ملی، منطقه ای و بین المللی، نظیر توسعه رمزارزهای بومی اسلامی، تشکیل اتحادیه مالی کشورهای مسلمان و تقویت همکاری های حقوقی، الگویی برای کاهش وابستگی و تحقق استقلال مالی در عصر دیجیتال پیشنهاد می کند.