عاطفه رنجبر جمال آبادی

این پژوهش به واکاوی دگرگونی های ساختاری اقتصاد یزد در عصر رضاشاه (۱۳۲۰-۱۳۰۴ ه .ش) می پردازد؛ مقطعی که در آن سیاست های «مدرنیزاسیون آمرانه» دولت مرکزی با ظرفیت های بومیِ یکی از قطب های تجاری سنتی ایران تلاقی یافت. تحقیق حاضر با رویکرد تاریخی و روش توصیفی- تحلیلی، بر پایه تحلیل اسناد نویافته آرشیوی (شامل بارنامه های حمل ونقل و مکاتبات تجاری) و منابع دست اول کتابخانه ای سامان یافته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که نوسازی زیرساخت های مواصلاتی و استقرار نظام بانکی نوین، اگرچه بسترهای فیزیکی و مالی رشد را فراهم کرد؛ امّا محرک اصلی تغییر الگوی اقتصادی یزد، «قانون انحصار تجارت خارجی» بود. این قانون با قطع موقت شریان های سنتی تجارت با دیگر کشورها، نخبگان اقتصادی یزد را به «انطباق اجباری» واداشت. تجّار یزدی با بهره گیری از هوشمندی صنفی و معافیت های مالیاتی واردات ماشین آلات، سرمایه های تجاری خود را به سمت تأسیس شرکت های سهامی نساجی گسیل داشتند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که تحول یزد از یک انبار سنتی کالا به یک قطب صنعت جدید، محصول کنشگری متقابل «دولت نوساز» و «طبقه تجّار- صنعتگر» بوده است. این فرآیند علاوه بر شکوفایی صنعتی، منجر به تغییر کالبدی شهر و جایگزینی نظام اعتباری سنتی گردید که شالوده اقتصاد جدید یزد را پی ریزی کرد.

این پژوهش به تحلیل مبانی اجتماعی و سیاسی تحول بنیادین نظام پولی ایران در دوره گذار از عصر قاجار به عصر رضاشاه می پردازد. واکاوی عوامل اجتماعی و سیاسی در تغییرات پولی ایران در دوران مذکور در جهت پاسخ گویی بدین پرسش بوده که مبانی اجتماعی و سیاسی گذار از نظام پولی قاجار به دوره رضاشاه چه بوده است؟ بنابر یافته های پژوهش؛ در دوره قاجار، نظام پولی کشور دچار بی ثباتی مزمن و هرج ومرج ساختاری شد. دولت رضاشاه در پاسخ به این میراث نابسامان، با لغو امتیازات خارجی، تأسیس نهادهای ملّی مانند بانک ملّی ایران و وضع قوانین نوین، به دنبال بازپس گیری حاکمیت پولی و تبدیل پول به نمادی از اقتدار ملّی برآمد که این فقط یک اقدام اقتصادی نبود؛ بلکه بخشی جدایی ناپذیر از یک پروژه سیاسی گسترده تر با هدف ایجاد یک دولت متمرکز و مستقل به شمار می رفت. این تحقیق، ضمن بررسی آشفتگی های نظام پولی قاجار، مبانی سیاسی اصلاحات رضاشاه و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی این گذار تاریخی را واکاوی می کند. روش تحقیق در مقاله حاضر؛ تاریخی با رویکرد کیفی بوده، اطلاعات مؤرد نیاز به شیوه کتابخانه ای گردآوری شده که پس از تطبیق، به توصیف و تحلیل داده ها منجر شده است. نتایج نشان می دهد که اگرچه این اصلاحات در دستیابی به اهداف سیاسی خود یعنی تمرکز قدرت و استقلال مالی موفق بود؛ امّا در سطح اجتماعی با مقاومت های فرهنگی عمیقی روبه رو شد که تداوم استفاده از واحد «تومان» در فرهنگ عامه تا به امروز، نماد بارز آن است.

مضمون تقابل خِرد و آز، از بنیادی ترین مفاهیم ایران، اقتباسی از اسطوره آفرینش است و انسان، محوری ترین عنصر آن، به عنوان شهریار در بستر سیاسی متجلی می شود. این تقابل در ضمیرِ ناخودآگاه انسان ها نسل به نسل تداوم یافته و در ادبیات حماسی -اسطوره ای به این تفکرات عینیت داده شده و آن را تبدیل به خودآگاهی کرده است. داستان سمکِ عیار نمونه ای از ادبیات حماسی است که نویسنده آن اسطوره ها را براساس نمادهای کهن الگویی، که در تفکّر اسطوره ای ایرانی وجود دارد، در قالب شخصیت های برجسته ای چون سمکِ عیار و خورشیدشاه و موجوداتِ ماورایی همچون دیو و پری آورده است. در این نوشتار به طور اخص، بسترِ سیاسی جامعه داستان سمکِ عیار بر پایه تقابل خِرد و آز بررسی می شود. سؤال اصلی این است که تقابل مفهوم خِرد و آز چه تأثیری در بستر سیاسیِ روایتِ سمکِ عیار داشته است؟ پژوهش حاضر، با تکیه بر روایت های ملّی ایرانیان، با روش تاریخی و به شیوه تحلیلی، می کوشد تا جایگاه این مضمون را در داستان سمکِ عیار نشان دهد و با مراجعه به متون اوستایی و پهلوی، استمرار این تقابل را بررسی کند. نتایج این پژوهش نشان می دهد تقابل خِرد و آز مبنا و محورِ اندیشه سیاسی ایرانیان بوده است و درون مایه اصلی داستان به صورت تقابل داد و بی داد در بستر سیاسی آن متجلی شده است.

تقابل خِرد و آز از کهن ترین، بنیادی ترین و پایاترین مضامین ایرانی است که در شکل دادن به حیات فکری و دینی و نیز اندیﺸﮥ سیاسی ایرانیان باستان نقش بسیار مؤثری داشته است؛ اما متأسفانه کمتر به چشم آمده است. البته صورت های دیگر این مضمون که عبارت اند از تقابل سپنته مَینیو و انگره مَینیو، هرمزد و اهریمن، اَشَه و دْروج و... بیشتر کاویده شده اند؛ اما به نظر می رسد فهم دقیق این صورت ها نیز به فهم و درک مضمون تقابلِ خرد و آز وابسته باشد. پژوهش حاضر با تکیه بر روایت های ملی ایرانیان و با روش تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی، می کوشد تا جایگاه این مضمون را در جهان بینی ایرانیان نشان دهد و سهم آن را در شکل گیری اندیشه ایرانشهری مشخص کند. نتایج این پژوهش نشان می دهد تقابل آز و خِرد از این نظر که بیش از هر جای دیگر در وجود آدمی نمود می یابد، صورتی انسانی تر از ثنویّت ایرانی است. براین اساس خرد یا عقل، گوهر الهی یا فرّه ایزدیِ وجود انسان و بهترین راهنمای انسان برای گام برداشتن در مسیر راستی یا اَشَه و رسیدن به رستگاری است و در برابر آن، آز اهریمنی است که تلاش می کند انسان را به بیراهه بکشاند؛ همچنین در عالَم سیاست و شهریاری، این تقابل خود را در قالب تضاد و تقابل داد و بی داد نشان می دهد. شهریاری که خِرد راهنمای اوست، دادگر و فرّهمند است و شهریاری که آز بر او چیره است، بی دادگر و ناگزیر فاقد فرّه و مشروعیّت است. این معنی به ویژه در حکایت جمشید و ضحاک نمود یافته است.