احسان رییسی

از زمان شکل گیری عرفان در جهان اسلام تألیفات فراوانی در جهت رد یا تایید، تعلیم یا پژوهش در باب عرفان نوشته شد. این تألیفات را می توان یکی از مظاهر کنش اجتماعی عارفان یا غیرعارفان دانست که مانند هر کنش اجتماعی دیگری از تأثیر نهاد قدرت برکنار نیستند. وجوه و ویژگی های مختلف این آثار از قبیل: گروه مخاطبان، ساختار، موضوعات و مضامین، اثرگذاری بر جامعه مخاطبان و زبان می تواند نشان دهنده گفتمان های وقت و تأثیر متقابل کنش نهادهای مختلف اجتماعی باشد. تحلیل نسبت این آثار با نهادهای اجتماعی، به ویژه نهاد قدرت، اطلاعاتی ارزشمند از نحوه تعامل جریان های عرفانی با جامعه و شیوه زیست اجتماعی عارفان می دهد. این پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه ای و نمونه گیری تصادفی طبقه ای، نسبت نهاد قدرت با طریقه ها و آثار عرفانی سنت اول در سده های سوم و چهارم را تبیین و تحلیل و از این طریق گونه های مختلف آثار را شناسایی و معرفی کرده است. یافته های نشان می دهد که در دو سده مذکور نسبت عرفان با نهاد قدرت یک دست و ثابت نیست، بلکه متأثر از نوع کنش اجتماعی عارفان و موقعیت طریقه های عرفانی، اشکال متفاوتی به خود می گیرد. بر این اساس، عارفان از حیث مواجهه با نهادهای اجتماعی، به ویژه قدرت، در سه گروه عزلت پیشگان، منفعت گرایان و تحرک پیشگان تقسیم می شوند. این تمایز در کنش اجتماعی در تألیفات عرفانی نیز بازتاب یافت و تألیفات از منظر محتوا، کارکرد و نسبت با نهادهای رسمی، در چهار گونه تعلیمی، پژوهشی، نقادانه و مواجیدی قابل تقسیم می شوند که هر گونه ای ویژگی ها و گاه انواع مختلفی دارند.

بخش مهمی از تعالیم مولوی با استفاده از عناصر طبیعی و اجزاء محیط زیست بیان شده است، این تعالیم را می توان تعالیم طبیعت محور نامید. گرچه تا کنون درباره عناصر طبیعی در زبان مولوی و همچنین ویژگی های تعالیم مولوی پژوهش هایی انجام گرفته است. با این حال این موضوع مغفول مانده که از یک سو قسمت اعظم تعالیم مولوی طبیعت محور است و از سوی دیگر وی از مباحث مربوط به طبیعت و محیط زیست عمدتا در خدمت بیان تعالیم بهره گرفته است. بر این اساس تحلیل تعالیم طبیعت محور مولوی و نقش طبیعت در نظام تعلیمی وی می تواند ابعاد مغفول مانده از نظام تعلیمی مولوی و همچنین نحوه مواجهه وی با نظام طبیعت و محیط زیست را آشکار سازد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و ابزار کتابخانه ای کوشیده است مباحث مذکور را تحلیل و تبیین کند. یافته های این پژوهش نشان می دهد، طبیعت در مثنوی و غزلیات شمس تنها کارکردی نمادین ندارد، بلکه بخشی از یک نظام تعلیمی است. در این راستا پژوهش حاضر نشان می دهد، مولوی با بهره گیری از عناصری چون دریا، خورشید، خاک و آتش، مسیر تربیتی سالک را در قالب الگویی پنج مرحله ای ترسیم کرده است. این الگو شامل بازگشت به موطن اصلی، تهذیب نفس، پیمودن مراحل سلوک، رابطه ی سالک و رهبر، و در نهایت فنا و بقاست. بر این اساس، عناصر طبیعی در مثنوی به مثابه ابزار آموزشی عمل می کنند و جایگاهی محوری در تبیین آموزه های عرفانی و تربیتی مولوی دارند.